બસંતી

ભીષ્મ સાહનીએ ‘Basanti’ નવલકથા લખતી વખતે એક ખૂબ જ ચોંકાવનારી વાત કરી હતી; તેમણે આ પાત્રની રચના દિલ્હીની ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં રહેતી વાસ્તવિક મહિલાઓની હજારો મુલાકાતો પછી કરી હતી, જેથી તે માત્ર એક કાલ્પનિક વાર્તા ન રહેતા એક સામાજિક દસ્તાવેજ બની જાય.

દિલ્હીની એ સાંકડી અને ગંદી ગલીઓમાં સવારનો તડકો પણ જાણે ગૂંગળાઈ રહ્યો છે. હવામાં ગટરની વાસ અને ભેજની ગંધ સતત રહે છે. [short pause] ‘Basanti’ જ્યારે તેના માલિકના રસોડામાં વાસણ માંજે છે, ત્યારે તેના હાથની કરચલીઓ તેના સંઘર્ષની વાર્તા કહે છે. ત્યાંના વાતાવરણમાં એક પ્રકારની તણાવપૂર્ણ શાંતિ છે, જ્યાં દરેક અવાજ – પછી તે દૂરથી આવતા ટ્રાફિકનો ઘોંઘાટ હોય કે શેરીના કૂતરાઓના ભસવાનો અવાજ – એક ગરીબ સ્ત્રીની લાચારીને વધુ ઘેરી બનાવે છે.

મને એ દ્રશ્ય ક્યારેય ભૂલાતું નથી જ્યારે ‘Basanti’ તેની એક સાથી સાથે વાત કરે છે. તે કહે છે, “શું આપણો જન્મ માત્ર આ એંઠા વાસણો સાફ કરવા માટે જ થયો છે?” સાથી જવાબ આપે છે, “Basanti, ભાગ્યમાં લખેલું છે તે બદલી શકાતું નથી.” ત્યારે ‘Basanti’ દ્રઢતાથી બોલે છે, “ભાગ્યની રેખાઓ તો આપણે પોતે જ કંડારવાની છે.”

ભીષ્મ સાહનીનું લેખન અહીં અદભૂત છે. તેઓ એટલી સાદગીથી લખે છે કે હૃદય હચમચી જાય છે. તેઓ લખે છે: “તેની આંખોમાં આશાનો એક નાનો દીવો હતો, જે તોફાની પવનમાં પણ ઓલવાવા તૈયાર નહોતો.” આ નવલકથાનો સાચો સાર એ છે કે ગરીબી અને અન્યાય વચ્ચે પણ સ્ત્રીનું આત્મસન્માન અને સામાજિક જાગૃતિ એક ક્રાંતિ લાવી શકે છે. તે માત્ર એક છોકરીની વાર્તા નથી, પણ એ દરેક અવાજની વ્યથા છે જેને સમાજે દબાવી દીધો છે.

જ્યારે ‘Basanti’ તેના પિતાની બીમારી અને મૃત્યુના આઘાતમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તે તૂટી જવાને બદલે વધુ મજબૂત બને છે. શું એક સાધારણ મજૂર સ્ત્રી પોતાની આસપાસની દુનિયા બદલી શકે છે? આ પ્રશ્ન તમને છેલ્લા પાના સુધી જકડી રાખશે. આ પુસ્તક તમને માત્ર વાંચવા માટે નહીં, પણ વિચારવા માટે મજબૂર કરશે. શું તમે ‘Basanti’ ની આ સફરના સાક્ષી બનવા તૈયાર છો?