ચાણક્યનો મંત્ર

શું તમે જાણો છો કે મૌર્ય સામ્રાજ્યના સર્જક ચાણક્યના તેજસ્વી મગજમાં જે ગણિત હતું, તે આજે પણ ભારતની ગલીઓમાં અને સંસદના કોરિડોરમાં એટલું જ જીવંત છે? આ રહસ્ય અશ્વિન સંઘીની નવલકથા “Chanakya’s Chant” માં છુપાયેલું છે.

આ પુસ્તક બે યુગના સમાંતર પટ પર ચાલે છે. એક બાજુ ૨૩૦૦ વર્ષ પહેલાંનો ઇતિહાસ છે, જ્યાં પિતાના મૃત્યુનો બદલો લેવા મક્કમ એવો એક યુવાન તક્ષશિલામાં ચાણક્ય તરીકે ઉભરે છે. બીજી બાજુ આધુનિક ભારત છે, જ્યાં કાનપુરનો એક ઇતિહાસનો પ્રોફેસર પંડિત ગંગાસાગર મિશ્રા, ચેસની રમતની જેમ આખા દેશની રાજનીતિને પોતાની આંગળીઓ પર નચાવે છે.

[short pause]

અશ્વિન સંઘીની લેખનશૈલીમાં એક અદ્ભુત ગતિ છે. તેઓ લખે છે, “સત્તા એ કોઈ લક્ષ્ય નથી, સત્તા એ એક રમત છે જે ફક્ત તે જ જીતી શકે છે જે લાગણીઓને મગજથી અલગ કરી શકે.” એક દ્રશ્ય જે હજુ પણ માનસપટ પર તાજું છે: જ્યારે ગંગાસાગર મિશ્રા પોતાના શિષ્યને સમજાવે છે કે કેવી રીતે લોકમતને એક હથિયારની જેમ વાપરવો. ગંગાસાગરનો અવાજ ઠંડો છે, તેમાં કોઈ દયા નથી—તે માત્ર રણનીતિ છે. [uhm] તે કહે છે, “જે રસ્તો સીધો લાગે છે, ત્યાં હંમેશા કાંટા હોય છે. હંમેશા તે રસ્તો પસંદ કરો જે દુશ્મનને અંધારામાં રાખે.”

આ પુસ્તકનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે માનવ સ્વભાવ બદલાતો નથી; સદીઓ વીતી જાય છે, ટેકનોલોજી બદલાય છે, પણ સત્તાની ભૂખ અને તેને મેળવવાની કુટિલ નીતિઓ આજે પણ ચાણક્યના જમાના જેવી જ અફર છે. લેખકનું કૌશલ્ય એ છે કે તેઓ ઇતિહાસ અને વર્તમાનને એવી રીતે જોડે છે કે વાચકને લાગે કે ઇતિહાસ એક ચક્ર છે જે ફરી ફરીને પોતાની મેળે જ ફરે છે.

જ્યારે તમે આ સફર પૂરી કરશો, ત્યારે તમને સમજાશે કે રાજનીતિમાં ‘સાચું’ કે ‘ખોટું’ જેવું કંઈ હોતું નથી, માત્ર ‘સફળ’ હોવું જ બધું છે. શું આ ખરેખર પ્રગતિ છે, કે માત્ર એક ક્યારેય ન પૂરી થનારી ભૂલભૂલામણી? અંત સુધી વાંચ્યા પછી, તમે તમારી આસપાસની દુનિયાને ક્યારેય પહેલા જેવી રીતે નહીં જોઈ શકો.