કિતને પાકિસ્તાન

જેટલા વધુ પાકિસ્તાન બનાવવામાં આવ્યા, તેટલા જ માણસ અંદરથી વહેંચાતો ગયો. આ એક એવું વિરોધાભાસી સત્ય છે કે જે માણસને વધુ શાંતિની શોધમાં કાતિલ બનાવે છે. કમલેશ્વરની કૃતિ “Kitne Pakistan” માત્ર એક નવલકથા નથી, પણ ઇતિહાસની અદાલતમાં મનુષ્યની ક્રૂરતા અને સંવેદનાની ચાલેલી એક કાયમી સુનાવણી છે.

એક કાલ્પનિક અદાલત છે. આસપાસ ધૂંધળો પ્રકાશ ફેલાયેલો છે, જાણે સમય પોતે જ થંભી ગયો હોય. ત્યાં હવામાં જૂની યાદો અને લોહીની ગંધ ભળેલી છે. ઇતિહાસના મહાનાયકો અને વિલન સામસામે બેઠા છે. અહીં સવાલ સત્તાનો નથી, સવાલ છે કે એક જ ધરતી પર જીવતા માણસોને સરહદોની દીવાલ પાછળ કોણે કેદ કર્યા?

ત્યાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભુલાતું નથી. અદાલતની મધ્યમાં ઇતિહાસ પોતે સાક્ષી બનવા ઉભો છે. કમલેશ્વર લખે છે, “ઇતિહાસ ક્યારેય ભૂલતો નથી, તે માત્ર પોતાની પુનરાવૃત્તિ કરે છે.” [short pause] એક પાત્ર બીજાને પૂછે છે, “શું સરહદો માત્ર નકશા પર દોરાય છે, કે પછી તે માણસના હૃદયને ચીરીને નીકળે છે?” બીજા પાત્રનો અવાજ કાંપે છે, “સરહદો તો માણસના વિચારમાં બને છે, જ્યાં નફરતને મકાન મળે છે.”

આ વાર્તાનું મૂળ તત્વ એ છે કે ઈતિહાસને બદલી શકાતો નથી, પણ ઈતિહાસમાંથી શીખીને ભવિષ્યના ઘા રુઝાવી શકાય છે. કમલેશ્વરનું લેખન અદભૂત છે; તેઓ જટિલ રાજકારણને લાગણીઓના ત્રાજવે તોલે છે. [sigh] તેમનું એક વાક્ય આખી વાત કહી દે છે: “જેઓ ઈતિહાસ ભૂલી જાય છે, તેઓ વારંવાર ઈતિહાસનું પુનરાવર્તન કરે છે.”

આ પુસ્તક માણસને અરીસો બતાવે છે. તે પૂછે છે કે શું આપણે હજુ પણ તે જ જૂની ભૂલો કરવા માંગીએ છીએ? જો તમને માનવીય સંબંધો, ઇતિહાસના વળાંકો અને સમાજના આંતરિક સત્યમાં રસ હોય, તો “Kitne Pakistan” તમારા માટે એક અનિવાર્ય અનુભવ છે. આ માત્ર એક સાહિત્યિક સફર નથી, પણ આત્મચિંતનનો એક મોટો દરવાજો છે. આખરે આ અદાલતમાં જજ કોણ છે? અને શું ક્યારેય તે ચુકાદો આવશે જે આપણને પાકિસ્તાન કે ભારતથી પરે, એક માણસ તરીકે ફરી જોડી શકશે? [long pause] એ જાણવા માટે તમારે આ સફરમાં સામેલ થવું જ પડશે.