આનંદમઠ

મહેન્દ્ર, જે એક સમયે વૈભવી જીવન જીવતો હતો, તે આજે ભૂખથી બેહાલ છે. તેની પત્ની કલ્યાણી અને નાનું બાળક અંધારી રાત્રે જંગલમાં ભટકી રહ્યા છે, જ્યાં ચારે બાજુ મોતનો ભય છે. મહેન્દ્ર પાસે અત્યારે માત્ર એક જ વિકલ્પ છે: કાં તો પરિવારને બચાવવો અથવા દેશની સ્વતંત્રતા માટે સર્વસ્વ હોમી દેવું.

બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય રચિત ‘Anandamath’ માત્ર એક નવલકથા નથી, પણ એક આંદોલન છે. તે ૧૮મી સદીના બંગાળના દુષ્કાળ અને સન્યાસી વિદ્રોહના લોહીતર્યા ઇતિહાસને આલેખે છે. આ વાર્તાનો આત્મા ‘વંદે માતરમ્’ ગીતમાં સમાયેલો છે. એક દ્રશ્ય જે મને હંમેશા યાદ રહે છે, જ્યારે ભવાનંદ અને મહેન્દ્ર આશ્રમમાં મળે છે. ભવાનંદનો અવાજ ગંભીર અને મક્કમ છે, તે કહે છે, “માતૃભૂમિ જ આપણી માતા છે, અને તેની મુક્તિ માટે બલિદાન એ જ ધર્મ છે.” મહેન્દ્ર પૂછે છે, “શું આ રસ્તો આપણને શાંતિ આપશે?” ભવાનંદનો જવાબ છે, “શાંતિ તો મર્યા પછી મળશે, અત્યારે તો માત્ર અગ્નિપથ છે.”

બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની લેખનશૈલી અદભૂત છે. તેઓ વાતાવરણમાં જીવ પૂરી દે છે. [short pause] ક્યાંક જંગલની ઠંડી હવા મહેસૂસ થાય છે, તો ક્યાંક ભૂખથી તરફડતા લોકોનો આક્રંદ. લેખક એક વાક્યમાં આખી વેદના ઉતારી દે છે: “જ્યાં સુધી માતૃભૂમિ ગુલામ છે, ત્યાં સુધી પુત્રનો આરામ એ પાપ છે.”

આ પુસ્તકનો ગૂઢ સંદેશ એ છે કે સત્તા પરિવર્તન માત્ર શસ્ત્રોથી નથી આવતું, પણ લોકોની અંદર રાષ્ટ્રવાદના બીજ રોપવાથી આવે છે. [medium pause] વાર્તા જ્યારે અંત તરફ જાય છે, ત્યારે એક મહાત્માનું પાત્ર મહેન્દ્રને સમજાવે છે કે ક્રાંતિ પછીનું નિર્માણ વધુ મહત્વનું છે. શિક્ષણ અને આર્થિક સ્વતંત્રતા જ સાચો વિજય છે.

શું મહેન્દ્ર પોતાના પરિવારની મોહમાયા છોડીને દેશની સેવામાં જોડાઈ શકશે? શું સન્યાસીઓનો આ સંઘર્ષ સફળ થશે? આ પ્રશ્નોના જવાબ શોધવા માટે ‘Anandamath’ ના પાનાઓ તમારી રાહ જોઈ રહ્યા છે. આ પુસ્તક તમને માત્ર ઇતિહાસ જ નથી સમજાવતું, પણ તમારા અંદરના દેશપ્રેમને જાગૃત કરે છે. [sigh] એક એવી સફર જે ક્યારેય ભૂલી શકાશે નહીં.