मैला आँचल

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਟਕਦੇ ਉਸ ਦਰਦ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੀਗੰਜ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਭਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਡਾ. ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਕਦਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਸੜ੍ਹਨ ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਦਮ ਤੋੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਫਨੀਸ਼ਵਰ ਨਾਥ ਰੇਣੂ ਦੀ “Maila Anchal” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। [medium pause] ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ: ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਚੌਪਾਲ ‘ਤੇ ਮੱਧਮ ਜਿਹਾ ਦੀਵਾ ਟਿਮਟਿਮਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਾਦੂ-ਟੂਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਹੈ। ਡਾ. ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਇੱਕ ਬੀਮਾਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਨਬੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਵਾਦ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ, ਤੁਸੀਂ ਦਵਾਈ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਲਕੀਰ ਮਿਟਾ ਸਕੋਗੇ?” ਡਾਕਟਰ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਚੀਕ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਉਹ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। [short pause]

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਇਸਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤਾਂ ਆ ਗਈ, ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਕੋਹੜ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੈਲੇ ਆਂਚਲ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰੇਣੂ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਜਾਦੂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਅਕਸ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਕ ਪੜ੍ਹੋ: “ਇਹ ਪਿੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ।”

ਕੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਦੇ ਇਸ ਮੈਲੇ ਆਂਚਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਸਕੇਗੀ? ਜਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਰਹਾਂਗੇ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁਦ ਪੜ੍ਹਨੀ ਪਵੇਗੀ। [long pause]