ਤਿਆਗਪੱਤਰ

ਕੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਣਾਏ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿਆਗ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਖੁਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹਾਦੁਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼? ਜੈਨੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ “Tyagpatra” ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਮਬੱਤੀ ਵਾਂਗ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਅਣਕਹੇ ਦਰਦ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਣਾਲ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਮੋਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਰੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਪ੍ਰਮੋਦ, ਕੀ ਮੇਰਾ ਜਿਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ?” ਪ੍ਰਮੋਦ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਡਰ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦੀ ਜੰਗ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮ੍ਰਿਣਾਲ, ਦੁਨੀਆ ਕੀ ਕਹੇਗੀ? ਸਮਾਜ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।” ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। [medium pause]

ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਗੱਲ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਭੈਣ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਬਣ ਕੇ ਜੀਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। “Tyagpatra” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਚੀਕ-ਚੀਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਿਯਮ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲੱਗਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ।

ਜੈਨੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਕਲਮ ਬੇਜੋੜ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰਲੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਵਾਕ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਦਾ ਇਹ ਤਿਆਗ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ? [long pause] ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲਟਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹਾਂ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ‘ਤਿਆਗਪੱਤਰ’ ਸੌਂਪਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਖੁਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।