ਸਿਮਰਤੀਚਿੱਤਰੇ

ਇੱਕ ਔਰਤ, ਜਿਸਦਾ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਹ ਚੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ। ਇਹ ‘Smritichitre’ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੈ — ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਤੀ ਦਾ ਧਰਮ ਬਦਲਣਾ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। [medium pause]

ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਤਿਲਕ ਦੀ ਇਹ ਆਤਮਕਥਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਧਾਰਨ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਅਸਲ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਡਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [short pause] 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਲੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਰਾਇਣ ਵਾਮਨ ਤਿਲਕ ਦੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਟੁੱਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। [short pause]

ਇੱਕ ਥਾਂ ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ: “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਸੀ।” [long pause] ਇਹ ਵਾਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਾਈਕਾਟ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਖਿਆ ਹੈ। [uhm] [medium pause]

ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਬੜੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਬਦਲਣਾ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਸਫ਼ਰ ਸੀ। [short pause] ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਾਕਤ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਈਨਾ ਦਿਖਾਇਆ। [medium pause]

ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ‘Smritichitre’ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲਟਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋ। [short pause] ਕੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? [long pause] ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੀ ਸਮਝ ਆਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਡਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।