स्वामी

ज्यांच्या हातात अफाट साम्राज्याची सत्ता होती, त्यांच्याच आयुष्यात वैयक्तिक सुखाची दारे मात्र कायमची बंद झाली होती. रणांगणावर शत्रूला धूळ चारणारा हात, घरी आल्यावर कोमेजलेल्या फुलासारखा का होतो? ‘स्वामी’ ही कादंबरी या विरोधाभासाचा एक प्रदीर्घ प्रवास आहे.

रणजित देसाई यांनी माधवराव पेशव्यांच्या आयुष्यातील थरार आणि त्याहून अधिक त्यांच्या मनातील घालमेल अतिशय जिवंत केली आहे. शनिवारवाड्यातील तो दिवाणखाना; तेलाच्या दिव्यांच्या मंद प्रकाशात भिंतींवर नाचणाऱ्या सावल्या आणि हवेत दरवळणारा चंदनाचा सुवास. तिथे बसलेला माधवराव, ज्याच्या डोळ्यांत एका बाजूला स्वराज्याची स्वप्ने आहेत आणि दुसऱ्या बाजूला रयतेच्या कल्याणाची चिंता.

मला आठवते, तो प्रसंग जेव्हा रमाबाई आणि माधवराव समोरासमोर येतात. तो संवादाचा एक दुर्मिळ क्षण. रमाबाई विचारतात, “अहो, स्वतःसाठी काही उरलेय का मागे?” माधवराव मंद हसतात आणि म्हणतात, “रमे, पेशवाई म्हणजे फक्त तलवार नसते, ती एक अग्नीपरीक्षा आहे.” [medium pause]

या कादंबरीचे खरे बलस्थान म्हणजे लेखणीचा तो संयम. रणांगणाचे वर्णन करताना लेखणी जशी तळपते, तशीच ती माधवरावांच्या एकटेपणाचे चित्रण करताना आर्द्र होते. रणजित देसाई लिहितात, “सत्ता म्हणजे सोन्याचे सिंहासन नाही, तर ते रक्ताने लिहिलेले एक अनिवार्य कर्तव्य आहे.” हे वाक्य माधवरावांच्या संपूर्ण आयुष्याचा गाभा आहे.

ही कादंबरी केवळ एका पेशव्याची कथा नाही, तर ती जबाबदारीच्या ओझ्याखाली चिरडल्या जाणाऱ्या एका संवेदनशील माणसाची गाथा आहे. सत्तेच्या शिखरावर असूनही, माणूस आतून किती एकटा असू शकतो, हे या पुस्तकातून प्रकर्षाने जाणवते. [sigh]

आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर, जेव्हा मृत्यूचे सावट जवळ येते, तेव्हा माधवरावांच्या मनात काय विचार येत असतील? त्यांनी मिळवलेले साम्राज्य आणि गमावलेले आयुष्य, या दोन टोकांच्या मध्ये अडकलेला तो स्वामी आता काय निर्णय घेणार? हे जाणून घेण्यासाठी ‘स्वामी’ वाचायलाच हवी. ही केवळ एक कादंबरी नाही, हा एक अनुभव आहे जो काळजाला भिडतो. [long pause]