મૈલા આંચલ

સ્વતંત્રતા મળ્યાના ઉત્સવમાં આખું ભારત રંગાયેલું હતું, પણ બિહારના મેરીગંજ ગામના આંગણે આઝાદીનો સૂરજ પહોંચ્યો જ નહોતો. કેટલો વિરોધાભાસ! એક તરફ લોકશાહીનું સપનું હતું, તો બીજી તરફ જડ પરંપરાઓ અને જ્ઞાતિવાદની બેડીઓ. ફણીશ્વરનાથ રેણુની કૃતિ ‘Maila Anchal’ આ જ વિરોધાભાસની જીવંત તસવીર છે.

કલ્પના કરો, મેરીગંજની એ સંધ્યા. હવામાં ભીની માટીની સોડમ છે અને દૂર ક્યાંક મંત્રોચ્ચારનો ગુંજારવ સંભળાય છે. ડૉક્ટર પ્રશાંત કુમાર પોતાની નાનકડી ક્લિનિકમાં બેઠા છે. [short pause] દીવાલો પર ભેજનું નિશાન છે, અને ટેબલ પર પડેલી દવાઓની શીશીઓમાંથી એક તીવ્ર કેમિકલની ગંધ આવે છે. ગામડાના લોકો તેને શંકાની નજરે જુએ છે. જૂની માન્યતાઓ અને આધુનિક વિજ્ઞાન વચ્ચેનો એ સંઘર્ષ જાણે રુંવાડા ઉભા કરી દે તેવો છે.

એક દ્રશ્ય મને આજે પણ યાદ છે. ડૉક્ટર પ્રશાંત જ્યારે એક વૃદ્ધાને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે તે દાદી કહે છે: “બાબુ, આ બીમારી નથી, માતાનો કોપ છે. દવા આપવાથી દેવી રીસાશે!” [short pause] ત્યારે ડૉક્ટર પ્રશાંતની આંખોમાં લાચારી અને જીદનું જે મિશ્રણ દેખાય છે, તે દિલને સ્પર્શી જાય છે. તેઓ મનોમન વિચારે છે: “શું હું માત્ર ઈલાજ કરવા આવ્યો છું કે આ સમાજની સડી ગયેલી માનસિકતા બદલવા?”

રેણુની લેખણીમાં એક જાદુ છે. તેઓ ગામડાના દુઃખને કોઈ નિષ્ણાતની જેમ નહીં, પણ એક પ્રેમીની જેમ આલેખે છે. તેમનું એક વાક્ય જુઓ: “ગામડાની ધરતી પર જેટલી ધૂળ છે, એટલા જ અફસોસ અને આશાઓ પણ દટાયેલી છે.” [medium pause]

‘Maila Anchal’ માત્ર એક વાર્તા નથી, પણ એ સત્ય છે જે સમજાવે છે કે સત્તા અને રાજકારણ કેવી રીતે સામાન્ય માણસની આશાઓ સાથે રમત રમે છે. આ પુસ્તક આપણને પૂછે છે: શું સાચી આઝાદી માત્ર કાગળ પરના કાયદાથી મળે છે? [sigh]

આ પુસ્તક વાંચ્યા પછી તમને પણ થશે કે શું આપણું ‘આંચલ’ એટલે કે આપણું જીવન પણ આવા જ મેલા સત્યોથી ભરેલું છે? શું તમે એ સત્ય શોધવા તૈયાર છો? આ સફર ચોક્કસથી વાંચવા જેવી છે.