उचल्या

ज्या समाजाला जगण्यासाठी सतत भटकंती करावी लागते, त्यांनाच समाज ‘गुन्हेगार’ म्हणून शिक्का मारतो, हा किती मोठा विरोधाभास आहे! लक्ष्मण माने यांच्या ‘Uchallya’ या आत्मकथेतून एका अशा जगाचे दर्शन घडते, जिथे जन्माला येणे हाच गुन्हा ठरवला जातो. हे पुस्तक म्हणजे केवळ एका व्यक्तीचा प्रवास नसून, ती एका शोषित समाजाची आर्त हाक आहे. १२ वर्षांच्या मुलाला समजेल अशा भाषेत सांगायचे तर—हे पुस्तक जन्मापासून लादलेली गरिबी आणि तिरस्कार झुगारून माणसाने सन्मानाने कसे जगावे, याची जिद्दी गोष्ट आहे.

लक्ष्मण माने स्वतः कैकाडी समाजाचे आहेत, ज्यांना ब्रिटिशांच्या काळापासून ‘गुन्हेगार जमात’ म्हणून हिणवले गेले. माने लिहितात, “आमचे आयुष्य म्हणजे पोलिसांच्या धाकाने भरलेली एक सततची पळवाट होती.” ही ओळ त्या व्यवस्थेची क्रूरता अधोरेखित करते. लेखकाने यात तीन प्रमुख दावे मांडले आहेत. पहिले, शिक्षण हेच शोषणातून बाहेर पडण्याचे एकमेव हत्यार आहे. दुसरे, सरकारी कायदे आणि पोलीस बळाचा वापर करून कशी एका विशिष्ट समाजाला चिरडले जाते, याचे पुरावे त्यांनी स्वतःच्या आयुष्यातून दिले आहेत. तिसरे, सामाजिक परिवर्तनासाठी स्वतःच्या मातीशी जोडले राहून बंड करणे किती गरजेचे आहे.

काही टीकाकार असा तर्क करतात की, माने यांनी मांडलेली व्यथा अतिरंजित आहे. [medium pause] मात्र, माने यावर उत्तर देतात की, जोपर्यंत तुम्ही त्या चिखलात चालत नाही, तोपर्यंत तुम्हाला त्यातील वेदना समजणार नाही. एक सामाजिक कार्यकर्ता म्हणून त्यांनी केलेली ही मांडणी केवळ भावनिक नाही, तर ती वास्तवावर आधारित आहे. [sigh] एका ठिकाणी ते म्हणतात, “आम्ही चोऱ्या केल्या हे खरे, पण त्या पोटासाठी होत्या; तर व्यवस्थेने आमच्यावर केलेले अन्याय हे जाणीवपूर्वक होते.”

ही केवळ एक आठवण नाही, तर अन्यायाविरुद्धचा लढा आहे. पण शेवटी प्रश्न उरतोच—ज्या समाजाला आपण आजवर गुन्हेगार मानले, त्यांना माणूस म्हणून स्वीकारायला आपण अजून किती वेळ घेणार आहोत? [long pause] माने यांचा हा प्रवास वाचल्यावर तुमच्या मनातले जग पूर्णपणे बदलून जाईल. हे पुस्तक तुम्हाला अंतर्मुख करेल आणि माणुसकीच्या शोधासाठी पुन्हा एकदा प्रेरित करेल. हे पुस्तक म्हणजे जन्मापासून लादलेली गरिबी आणि तिरस्कार झुगारून माणसाने सन्मानाने कसे जगावे, याची जिद्दी गोष्ट आहे. नक्की वाचा.