તુઘલક

ગિરીશ કર્નાડનું “Tughlaq” એ ભારતીય નાટ્યકલામાં એક એવો આંચકો છે જેણે સત્તાની પાગલપન અને આદર્શવાદ વચ્ચેની પાતળી રેખાને કાયમ માટે ભૂંસી નાખી છે. આ માત્ર એક ઐતિહાસિક નાટક નથી, પણ એ સમજવાની એક કઠોર કસોટી છે કે જ્યારે એક સપના જોનાર વ્યક્તિ એકહથ્થુ શાસક બની જાય, ત્યારે શું થાય છે.

દિલ્હીની હવા ગરમ છે, ધૂળ અને શંકાથી ભરેલી છે. સુલતાન મુહમ્મદ બિન તુગલક પોતાના વિશાળ મહેલમાં એકલો બેઠો છે. ચારેબાજુ દીવાઓનો આછો પ્રકાશ છે, જે તેની આંખોમાં એક અજીબ ચમક પેદા કરે છે. તે એક અતાર્કિક આદેશ આપે છે—રાજધાની દિલ્હીથી દોલતાબાદ લઈ જવી પડશે. પ્રજાના રુદન અને ઘોડાઓના ડાબલા વચ્ચે, તે પોતાની જ દુનિયામાં ખોવાયેલો છે.

મને યાદ છે એ દ્રશ્ય, જ્યાં સુલતાન અને તેના વિરોધીઓ વચ્ચે સંવાદ થાય છે. સુલતાન પૂછે છે, “શું ભગવાન પણ આટલા એકલા હશે જેટલો હું છું?” [short pause] સામેથી જવાબ મળે છે, “તમારી એકલતા એ તમારો ગુનો છે, સુલતાન, તમારી સિદ્ધિ નહીં.”

આ વાર્તાનું હાર્દ એ છે કે સત્તા કઈ રીતે માણસના અંતરાત્માને ઓગાળી નાખે છે. તુગલક અંદરથી ડરેલો છે; તેને સતત લાગે છે કે તેની પોતાની પ્રજા તેને ફસાવી રહી છે. ગિરીશ કર્નાડનું લેખન અહીં અદભૂત છે. તેઓ લખે છે, “માણસ જ્યારે પોતાની જાતને ઈશ્વર માનવા લાગે, ત્યારે તે પોતાની માનવતાને જ ફાંસીએ લટકાવી દે છે.” [medium pause]

આ નાટક સત્તાની લાલસા અને આદર્શવાદના પતન વિશેનું એક ક્રૂર સત્ય છે. તુગલકની ગલીઓમાં આજે પણ એ જ અવાજો ગુંજે છે—કપટ, ભ્રમ અને એક તૂટેલા સપનાનો પડઘો. શું એક શાસક તેની પોતાની ઉમદા ભાવનાઓ નીચે કચડાઈ શકે? આ પ્રશ્ન તમને વિચારવા મજબૂર કરશે. [sigh]

જો તમારે સત્તાના અંધકારમય ગલીઓમાં ડોકિયું કરવું હોય, તો “Tughlaq” વાંચવું અનિવાર્ય છે. તે તમને હલાવી નાખશે, પણ સાથે સાથે સમજાવશે કે સત્તાનો ખરો રંગ કયો છે.