हिट्टिना हुंजा

पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या परंपरेच्या भिंती जेव्हा आधुनिकतेच्या वादळाला थोपवू पाहतात, तेव्हा माणसाच्या अस्तित्वाचे काय होते? हा प्रश्न आपल्याला अनेकदा पडतो, पण टी. पी. कैलासम यांच्या ‘Hittina Hunja’ या साहित्यात याचे उत्तर अतिशय धारदारपणे मिळते.

एका जुन्या वाड्याची ती संध्याकाळ. कट्ट्यावर बसलेले वेंकटराय, ज्यांच्या चेहऱ्यावर पूर्वजांच्या नियमांची एक घट्ट रेषा उमटलेली आहे. खोलीत धूपबत्तीचा मंद सुगंध दरवळतोय आणि बाहेर अंगणात पडणाऱ्या सावल्या भिंतीवर एखाद्या अस्वस्थ पशूगत हालचाल करतायत. [short pause] समोर उभा असलेला त्यांचा मुलगा सूर्यनारायण, जो स्वतःचे स्वातंत्र्य शोधतोय.

मला आजही तो प्रसंग आठवतो, जेव्हा वेंकटराय संतापाने थरथरत विचारतात, “कुळाची प्रतिष्ठा मातीमोल करून तुला हेच मिळवायचे आहे का?” त्यावर सूर्यनारायण शांतपणे उत्तर देतो, “बाबा, प्रतिष्ठा दगडी भिंतीत नाही, तर माणसाच्या आनंदात असते.” ही संवादफेक कैलासम यांच्या लेखणीचा अजब नमुना आहे. [medium pause]

या नाटकाचा खरा गाभा म्हणजे ‘Hittina Hunja’. हे केवळ एका लग्नाचे कथानक नाही, तर ते समाजाच्या जडत्वावर केलेली एक मर्मभेदी टीका आहे. कमला नावाच्या पात्राचे आगमन जेव्हा घरात होते, तेव्हा वेंकटराय यांच्या मनातील द्वंद्व हे वाचताना आपल्यालाही अस्वस्थ करते. त्यांना भीती वाटतेय ती बदलाची, पण आतून त्यांना ओढ लागलीय ती माणुसकीची. लेखकाने शब्द जपून वापरले आहेत, पण त्यांचा अर्थ तलवारीसारखा कापून काढतो. एक वाक्य तर आजही काळजाला भिडते: “परंपरेचा भार वाहाताना आपण जिवंत माणसांना विसरून जातो.” [sigh]

हे नाटक आपल्याला शिकवते की, जुन्या मूल्यांचे जतन करताना नव्या विचारांचा स्वीकार करणे, हेच खऱ्या अर्थाने मोठेपण आहे. [long pause] जेव्हा पडदा पडतो, तेव्हा तुमच्या मनात फक्त विचार उरतात. एक अशी गोष्ट, जी तुम्हाला स्वतःच्याच पिढीच्या सीमारेषेवर उभं करते. आता यापुढे काय घडणार? वेंकटराय आपल्या भूमिकेपासून मागे हटणार का? या प्रश्नांची उत्तरे तुम्हाला ‘Hittina Hunja’ वाचल्यावरच मिळतील. ही कलाकृती वाचणे म्हणजे स्वतःच्या विचारांना नव्याने उजाळा देणे होय.