સુગંધી એન્ના અંદલ દેવનાયકી

પ્રાગના એક ધૂંધળા રૂમમાં, હવામાં જૂના કાગળો અને ભીની માટીની એક વિચિત્ર ગંધ પ્રસરેલી છે. બારીની બહાર બરફ પડી રહ્યો છે, પણ અંદર દીવાલો પર લટકતી એન્ડલ દેવાનાયકીની તસવીર જાણે જીવંત છે. સુગંધી એકાગ્રતાથી જૂના દસ્તાવેજો ઉકેલી રહી છે, ત્યારે જ તેના ચહેરા પરનો તણાવ જણાવી દે છે કે તે માત્ર ઇતિહાસ નથી વાંચી રહી, પણ કોઈ ભૂતકાળના રહસ્યને જગાડી રહી છે. [short pause] આ છે “Sugandhi Enna Andal Devanayaki”.

ટી.ડી. રામકૃષ્ણનની આ રચના માત્ર એક નવલકથા નથી, પણ ઇતિહાસ, સ્મૃતિ અને સત્યની વચ્ચે રમાતી એક ખતરનાક રમત છે. વાર્તામાં જ્યારે સુગંધી અને નિરૂપક એક પ્રાચીન સ્ત્રીના રહસ્યમય જીવનની શોધમાં નીકળે છે, ત્યારે પ્રાગની શાંત ગલીઓથી લઈને શ્રીલંકાના યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારો સુધીની મુસાફરી તેમને એક એવા કાવતરા તરફ દોરી જાય છે, જ્યાં ઇતિહાસને રાજકારણના હથિયાર તરીકે વાપરવામાં આવે છે.

એક યાદગાર સંવાદમાં સુગંધી પૂછે છે, “શું આપણે ઇતિહાસને પોતાની રીતે બદલી શકીએ?” ત્યારે સામેથી જવાબ મળે છે, “ઇતિહાસ ક્યારેય બદલાતો નથી, તેને ફક્ત મજબૂર કરવામાં આવે છે કે તે કોના પક્ષમાં બોલે.” સુગંધીની અંદરનો ડર અને જિજ્ઞાસા વાચકને પણ વિચલિત કરે છે. તેને સત્ય પામવું છે, પણ શું સત્ય એટલું શુદ્ધ છે કે તેને સહન કરી શકાય? [sigh]

ટી.ડી. રામકૃષ્ણનની કલમ ખૂબ જ ધારદાર છે. તેઓ લખે છે કે, “ઇતિહાસ એ જીવંત વ્યક્તિના લોહીથી લખાયેલી એક એવી ડાયરી છે, જેના પાનાઓ પર અત્યાચારની શાહી ક્યારેય સુકાતી નથી.” આ વાક્ય પુસ્તકના હાર્દને સ્પર્શી જાય છે. [medium pause]

આ પુસ્તક સમજાવે છે કે સત્તા અને ઇતિહાસ વચ્ચેનું ગઠબંધન કેટલું ભયાનક હોઈ શકે છે. તે આપણને એવા પ્રશ્નો પૂછવા મજબૂર કરે છે જે કદાચ આપણે ક્યારેય પૂછવાની હિંમત ન કરી હોય. શું એન્ડલ દેવાનાયકી એક દંતકથા હતી, કે પછી એક જીવંત ષડયંત્ર? સત્યની આ અંધારી ગલીઓમાં પ્રવેશ કરવા માટે તૈયાર થઈ જાઓ, જ્યાં દરેક વળાંક પર એક નવો ઇતિહાસ તમારો ઇંતજાર કરે છે. શું તમે જાણવા માંગો છો કે આખરે એન્ડલનું રહસ્ય શું છે?