નિર્મલા

નિર્મલામાં છવાયેલી એક એવી વેદના છે, જે હૃદયના ઊંડાણમાં ઉતરીને અકળાવે છે. એક યુવાન કન્યા, જેણે હજી જીવનના રંગો જોયા નથી, તેને પોતાની ઉંમર કરતા અનેકગણા મોટા અને શંકાશીલ પુરુષ સાથે બાંધી દેવામાં આવે છે. આ વાર્તા માત્ર એક સ્ત્રીની કરુણતા નથી, પણ તે સમયના સમાજના એવા ઘા છે જે આજે પણ આપણને વિચારવા મજબૂર કરે છે.

મુન્શી પ્રેમચંદ ‘Nirmala’ દ્વારા એક એવી દુનિયાનું નિર્માણ કરે છે જ્યાં દહેજ અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાના નામે નિર્દોષતાનું બલિદાન અપાય છે. કલ્પના કરો, એક અંધારિયા ઓરડાની. દીવા સળગે છે, પણ પ્રકાશ ઓછો અને ભય વધુ લાગે છે. તોતારામના ચહેરા પરની એ શંકાની રેખાઓ, જે મનસારામ તરફ વધતી જાય છે, તે રૂમની હવાને ભારે બનાવી દે છે. [short pause]

મને યાદ છે એ દ્રશ્ય, જ્યાં નિર્મલા પોતાની વેદના છુપાવવા મથે છે. જ્યારે મુન્શી પ્રેમચંદ લખે છે: “સ્ત્રીનું હૃદય તો ફૂલ જેવું હોય છે, પણ સમાજે તેના પર પથ્થરનો બોજ મૂકી દીધો છે.” આ વાક્યમાં જ આખી નવલકથાનો નિચોડ છે. [sigh] તોતારામની પત્ની પ્રત્યેની અંધશ્રદ્ધા જ્યારે ચરમસીમાએ પહોંચે છે, ત્યારે પરિવારના સંબંધો કાચની જેમ તૂટી પડે છે. નિર્મલાનો આંતરિક સંઘર્ષ એ છે કે તે માત્ર એક પત્ની કે માતા નથી બનવા માંગતી, પણ એક એવી વ્યક્તિ બનવા માંગે છે જેને માનવ તરીકે સ્વીકારવામાં આવે. [medium pause]

‘Nirmala’ એ માત્ર કથા નથી, એ એક ચેતવણી છે કે કેવી રીતે ખોટી માન્યતાઓ અને શંકાઓ એક હસતા-રમતા ઘરને સ્મશાન બનાવી શકે છે. મુન્શી પ્રેમચંદની લેખનકળા એટલી ધારદાર છે કે તમે પાત્રો સાથે જીવવા લાગશો. તમે એ દુઃખ અનુભવશો જે નિર્મલાના મૌનમાં દબાયેલું છે. [long pause]

શું અંતમાં નિર્મલાનો ત્યાગ સમાજને બદલશે? શું તોતારામ પોતાની ભૂલ સમજી શકશે? આ પ્રશ્નોના ઉત્તર મેળવવા માટે તમારે આ કૃતિને અંત સુધી માણવી જ પડશે. આ પુસ્તક તમને માત્ર રડાવશે નહીં, પણ તમારી અંદર એક બદલાવની જ્યોત પ્રગટાવશે.