રાગ દરબારી

રંગનાથ એક સંશોધનકર્તા છે, જે શહેરની શાંતિ છોડીને શિવપાલગંજ નામના ગામમાં આવી પહોંચે છે. તે વિચારે છે કે અહીંનું જીવન સરળ હશે, પણ જેવું તે પગ મૂકે છે, તેને સમજાય છે કે અહીંની હવા પણ કાવતરાંથી ભરેલી છે. [short pause] રતન (રંગનાથ) જ્યારે પહેલીવાર વૈદ્યજીને મળે છે, ત્યારે તે વૈદ્યજીની ચાલબાજીઓ અને સત્તાની પકડ જોઈને સ્તબ્ધ રહી જાય છે.

ત્યાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભુલાતું નથી. સાંજનો સમય છે, રૂમમાં જૂની ફાઈલોની ગંધ અને દીવાઓનો ઝાંખો પ્રકાશ ફેલાયેલો છે. વૈદ્યજી પોતાની આરામખુરશી પર બેઠા છે, હુક્કો ગગડાવે છે અને આસપાસના લોકો તેમના ઈશારે નાચે છે. રંગનાથ પૂછે છે, “શું આ જ આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા છે?” વૈદ્યજી સ્મિત સાથે જવાબ આપે છે, “બેટા, અહીં શિક્ષણ એ નથી કે શું શીખવવામાં આવે છે, પણ એ છે કે કોણ નક્કી કરે છે કે શું શીખવવું જોઈએ.” [medium pause] આ સંવાદમાં જ આખી વ્યવસ્થાની કડવી વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે.

શ્રીલાલ શુક્લાની કલમની ખાસિયત એ છે કે તેઓ વ્યંગમાં પણ ઊંડાણ ભરે છે. તેઓ લખે છે: “આ ગામમાં સત્ય એ છે જે વૈદ્યજી બોલે છે, અને ન્યાય એ છે જે તેમની સગવડમાં છે.” [sigh] ‘Raag Darbari’ માત્ર એક ગામની વાર્તા નથી, પણ એવા ભારતીય સમાજનું દર્પણ છે જ્યાં સત્તા ભ્રષ્ટાચાર સાથે ગઠબંધન કરે છે અને સામાન્ય માણસની આશા દબાઈ જાય છે.

શ્રીલાલ શુક્લા અહીં સાબિત કરે છે કે જ્યારે સંસ્થાઓ નૈતિકતા ગુમાવે છે, ત્યારે લોકશાહી માત્ર એક તમાશો બનીને રહી જાય છે. રંગનાથનું મન મુંઝવણમાં છે; તે જુએ છે કે કેવી રીતે કોલેજ અને સહકારી મંડળીઓ માત્ર સ્વાર્થના અડ્ડા બની ગયા છે. [long pause] જ્યારે રંગનાથ ગામ છોડવાનો નિર્ણય કરે છે, ત્યારે તે એકલો નથી હોતો, તે સાથે લઈ જાય છે એક ભીષણ સત્ય — કે પરિવર્તન એટલું સરળ નથી જેટલું પુસ્તકોમાં લખાયેલું છે. શું આ માળખું ક્યારેય સુધરશે? કે પછી આ જ ‘રાગ’ વાગતો રહેશે? આ સવાલનો જવાબ શોધવા માટે ‘Raag Darbari’ વાંચવી અનિવાર્ય છે.