अंधेरे में (अंधारात)

मोहन राकेश यांची ‘Andhere Mein’ ही कलाकृती केवळ एक कथा नाही, तर ती स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या मध्यमवर्गीय मनाचा एक आरसा आहे. एक आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे, ही कथा लिहिताना लेखकाने स्वतःच्या मनातील अस्वस्थतेला आणि शहराच्या बकालपणामध्ये हरवलेल्या अस्तित्वाला इतक्या तीव्रतेने मांडले की, आजही वाचकांना स्वतःच्या आयुष्यातील रिकामेपणाची जाणीव होते.

कथेचा नायक, जो एकाकीपणाच्या अंधारात चाचपडत आहे, त्याच्या घराचे वातावरण एखाद्या घुसमटणाऱ्या कोठडीसारखे आहे. खोलीतल्या हवेत जुन्या पुस्तकांचा कुबट वास आणि भिंतीवर थरथरणाऱ्या दिव्याचा पिवळसर प्रकाश त्याच्या मनातील साचलेल्या नैराश्याला गडद करतो. तो टेबलवर बसला आहे, बाहेर पावसाची रिपरिप सुरू आहे, पण त्याच्या आत मात्र एक वाळवंट पसरले आहे. [short pause]

मला अजूनही तो संवाद आठवतो, जो मानवी नातेसंबंधातील पोकळीचे दर्शन घडवतो. नायक जेव्हा आपल्या पत्नीला विचारतो, “आपण दोघे एकाच छताखाली असूनही इतके लांब कसे?” तेव्हा ती [sigh] फक्त खिडकीबाहेरच्या अंधाराकडे पाहते. त्याचे उत्तर न मिळणे, हीच तर या पुस्तकाची खरी शोकांतिका आहे. नायक स्वतःशीच पुटपुटतो, “माझं अस्तित्व नेमके आहे कुठे? ऑफिसच्या फाईल्समध्ये की या निरर्थक संवादांत?”

‘Andhere Mein’ चे मुख्य तर्क हेच आहे की, बाह्य यश आणि भौतिक सुबत्ता माणसाच्या आतल्या रिकामेपणाला भरून काढू शकत नाही. समाजाच्या अपेक्षा आणि स्वतःची स्वप्ने यांच्यातील संघर्षात माणूस कसा हळूहळू संपत जातो, याचे चित्रण मोहन राकेश यांनी अत्यंत प्रभावीपणे केले आहे. त्यांच्या लेखणीत एक वेगळीच जादू आहे. ते लिहितात, “माणूस प्रकाशाचा शोध घेतो, पण तो स्वतःच्याच सावलीत हरवून बसलेला असतो.” [medium pause]

या पुस्तकाची भाषा साधी असली तरी ती मनाला खोलवर जखम करते. ही कथा केवळ एका व्यक्तीची नाही, तर ती त्या प्रत्येक व्यक्तीची आहे जिने आयुष्याच्या कोणत्या ना कोणत्या वळणावर स्वतःला एकटे अनुभवले आहे. जर तुम्हाला मानवी मनाच्या गुंतागुंतीच्या छटा अनुभवायच्या असतील, तर हे पुस्तक वाचणे अनिवार्य आहे. ही केवळ एक कलाकृती नाही, तर स्वतःला शोधण्याची एक संधी आहे. हे पुस्तक तुम्हाला स्वतःच्या अंतरंगात डोकावायला भाग पाडेल. तुम्ही तयार आहात का?