बसंती

कल्पना करा, जर तुमच्या अस्तित्वाची ओळख फक्त एका झोपडपट्टीतील पत्त्यापुरतीच मर्यादित असेल आणि जगाने तुमच्या स्वप्नांना फुटपाथवरच तुडवून टाकले असेल, तर? तुम्ही स्वतःला कसे शोधाल?

भीष्म साहनी यांची ‘Basanti’ ही केवळ एका तरुणीची गोष्ट नाही, तर ती एका अशा संघर्षाची गाथा आहे जो आपल्या मातीत रुजलेला आहे. दिल्लीच्या धूळकट वस्त्यांमध्ये, जिथे गरिबीच्या सावल्या मानवी संवेदनांनाही गिळंकृत करतात, तिथे ‘Basanti’ उभी आहे. तिचे आयुष्य म्हणजे घरकाम आणि मालकांच्या अपमानास्पद वागणुकीचा न संपणारा प्रवास.

मला अजूनही तो प्रसंग आठवतो जेव्हा ‘Basanti’ आपल्या अस्तित्वाचा लढा पुकारते. एका बाजूला आजारी वडिलांची चिंता आणि दुसरीकडे तिच्या भोवतीचे दाट अज्ञान. तिची आई तिला समजावताना म्हणते, “बासंती, नशिबात आहे ते भोगायलाच हवं, बंड करून काय मिळणार?” त्यावर बासंतीचा तीक्ष्ण स्वर उमटतो, “आई, नशीब मी स्वतः लिहीन, दुसऱ्यांना माझ्या आयुष्याचे लेख लिहू देणार नाही!”

भीष्म साहनी यांची लेखणी येथे जादू करते. ते लिहितात, “गरीबी केवळ पोट रिकामे ठेवत नाही, ती माणसाचा आत्माही कोरडा करते.” हे वाचताना मनाला एक प्रकारची अस्वस्थता जाणवते. साहनींची भाषा साधी पण धारदार आहे. ‘Basanti’ ही केवळ एक पात्र नाही, तर ती मानवी जिद्दीचे जिवंत प्रतीक आहे. ती जेव्हा अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवते, तेव्हा तिला समाजाच्या रोषाला सामोरे जावे लागते. [sigh] ही कादंबरी एक मोठे सत्य सांगते – सत्ता ही फक्त शस्त्रात नसते, ती स्वतःच्या हक्काची जाणीव असण्यात असते.

जेव्हा तिचे वडील वारतात, तेव्हा तिचे जग कोलमडते. पण तिथेच तिचा खरा प्रवास सुरू होतो. ती केवळ स्वतःसाठी नाही, तर तिच्यासारख्या हजारो मुलींसाठी लढायला उभी राहते. ही कथा तुम्हाला केवळ वाचायला भाग पाडत नाही, तर तुम्हाला आरशासमोर उभे करते. समाजाच्या चौकटीत अडकलेल्या ‘Basanti’ने स्वतःच्या हाताने आपली बेडी तोडण्याचे धाडस दाखवले आहे. शेवटच्या पानात, जेव्हा ती सूर्याकडे बघते, तेव्हा तिच्या नजरेत एक नवी पहाट असते. नक्की वाचा ‘Basanti’, कदाचित तुम्हालाही तुमच्या आतली ‘बासंती’ सापडेल.