अन्हो (न केलेले)

गुरदयाल सिंग यांच्या ‘Anhoe (The Undone)’ या कादंबरीबद्दल एक धक्कादायक गोष्ट अशी की, ही कादंबरी केवळ एका शोषित वर्गाची कहाणी नाही, तर ती पंजाबच्या ग्रामीण भागातल्या त्या मूक वेदनांचा आरसा आहे, ज्याकडे जगाने दीर्घकाळ दुर्लक्ष केले. लेखकाने या पुस्तकाद्वारे मानवी प्रतिष्ठेच्या संघर्षाचे एक असे वास्तव मांडले आहे, जे वाचताना आजही काळजाला घरं पडतात.

एका जुन्या वाड्याच्या ओसरीवर सायंकाळची कोवळी पण रखरखीत ऊन पडली आहे. हवेत पिकांचा सुवास आणि जमिनीच्या ओल्या मातीचा दर्प आहे. सरदार साहेबांच्या डोळ्यांतला क्रूरपणा आणि मजुरांच्या हातावरच्या फोडांमधून वाहणारा घाम, गूरदयाल सिंग यांनी अत्यंत जिवंतपणे टिपला आहे. जर्नेल नावाचा तरुण मजूर जेव्हा अन्यायाविरुद्ध उभा राहतो, तेव्हा त्या छोट्याशा आवाजातही अख्ख्या व्यवस्थेला हादरवण्याची ताकद असते.

तिथे एक संवाद मी कधीच विसरू शकत नाही. जेव्हा सरदार विचारतो, “तू माझ्या अन्नावर जगून मलाच डोळे वटारतोस?” तेव्हा जर्नेल शांतपणे उत्तर देतो, “हे अन्न माझे आहे, कारण मी राबलो आहे. तुम्ही फक्त जमिनीचे मालक आहात, माझ्या घामाचे नाही.” [short pause] हे जर्नेलच्या आतील ठिणगीचे रूपांतर एका धगधगत्या ज्वाळेत होण्याचे लक्षण आहे. मजुरांच्या मनात असलेली भीती आणि भविष्याबद्दलची अनिश्चितता [sigh] लेखकाने अत्यंत मार्मिक शब्दांत मांडली आहे.

‘Anhoe (The Undone)’ ही कादंबरी केवळ गरिबीचे चित्रण नाही, तर ती अन्यायाविरुद्ध एकत्र येण्याच्या धैर्याची गाथा आहे. गुरुदयाल सिंग यांची भाषाशैली एखाद्या धारदार शस्त्रासारखी आहे; ती टोचते पण सत्य समोर आणते. “माणूस जेव्हा स्वतःच्या हक्कासाठी उभा राहतो, तेव्हा तो व्यवस्थेचा भाग नसून स्वतःच्या नशिबाचा शिल्पकार बनतो,” हे या पुस्तकाचे सार आहे.

जुनाट सामाजिक भिंतींना छेद देत, स्वतःच्या अस्तित्वाचा लढा उभा करणाऱ्या या मजुरांची जिद्द तुम्हाला अंतर्मुख करेल. जेव्हा सरदार साहेबांची सत्ता आणि मजुरांची एकजूट समोरासमोर येतात, तेव्हा नेमकं काय घडतं? त्या संघर्षाची परिणती एका भीषण युद्धासारखी का होते? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी या कादंबरीच्या प्रत्येक पानावरचा थरार अनुभवणे आवश्यक आहे. ही कथा तुम्हाला केवळ वाचायला भाग पाडत नाही, तर ती तुम्हाला विचार करायला लावते.