અન્હો (ધ અનડન)

ગુરદયાલ સિંહની આ રચના વિશે એક અજાણી વાત એ છે કે, આ નવલકથા માત્ર કાલ્પનિક નથી, પરંતુ પંજાબના સીમાંત મજૂરોના લોહી અને પરસેવાથી ખદબદતી વાસ્તવિકતાનું એક દસ્તાવેજી ચિત્ર છે, જેણે તે સમયના સાહિત્યિક જગતમાં મોટો ભૂકંપ સર્જ્યો હતો.

“Anhoe (The Undone)” પંજાબના એવા ગામડાની વાત કરે છે જ્યાં ધૂળમાં લથબથ પગ અને ભૂખ્યા પેટ સાથે માણસ પોતાની ગરિમા શોધે છે. વાર્તામાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભૂલી શકાતું નથી. ખેતરની વચ્ચે સવારનો આછો તડકો પડે છે, હવામાં ભીની માટી અને તીવ્ર પરસેવાની ગંધ પ્રસરેલી છે. જમીનદાર સરદારનો અવાજ ગર્જે છે, “કામ વધશે અને મજૂરી ઘટશે, કોઈને પસંદ ન હોય તો રસ્તો પકડે!” સામે પક્ષે જરનૈલ ઊભો છે, જેની આંખોમાં ડરને બદલે એક નવી આશાની તણખલી દેખાય છે. જરનૈલ બોલે છે, “સાહેબ, આ શરીર લોખંડના નથી, માંસના છે. તમે અમને મશીન સમજી બેઠા છો?”

ગુરદયાલ સિંહની લેખનકળા અદભૂત છે. તેઓ જ્યારે લખે છે કે, “ગરીબના મકાનમાં દીવા તો સળગે છે, પણ પ્રકાશ ક્યારેય દીવાલોની બહાર નથી જતો,” ત્યારે સમાજની આંધળી ગલીઓ આપોઆપ ખુલી જાય છે. નવલકથાનો સાચો સાર એ છે કે તે માત્ર શોષણની વાત નથી કરતી, પણ સામૂહિક એકતા કેવી રીતે માણસના ડરને તોડીને તેને આઝાદીનો રસ્તો બતાવે છે તેની સાક્ષી પૂરે છે. [sigh]

પાત્રોના મનમાં સતત એક જ યુદ્ધ ચાલે છે—શું ભૂખ સહેવી સારી કે અન્યાય સામે બળવો કરવો? [short pause] જ્યારે યુનિયનના લોકો ગામમાં પગ મૂકે છે, ત્યારે એ ડરેલા મજૂરોની આંખોમાં એક અલગ જ ચમક આવે છે. પણ શું આ ચમક જમીનદારની ક્રૂરતા સામે ટકી શકશે? શું જરનૈલ અને તેના સાથીઓ પોતાનો હક મેળવી શકશે કે ફરી એકવાર ‘અનહોએ’ બનીને રહી જશે?

આ પુસ્તક તમને માણસાઈના ઊંડાણમાં ઉતારશે અને વિચારવા મજબૂર કરશે કે શું તમે તમારી આસપાસના અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવા તૈયાર છો? આ સફર પૂરી કરવા માટે પુસ્તક વાંચવું અનિવાર્ય છે.