ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਵਾਜ਼

ਕੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਉਹ ਪੁਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਰ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਗੂੰਜਦੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ‘Punjab Di Awaaz’ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਾਹਿਤ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਇਨਾ ਹੈ।

ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਜੋ ਖੁਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਾਹਿਤ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਸੇਖੋਂ ਇੱਥੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸਾਹਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਉਹ ਉੱਚਾ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਨਾਲ ਢਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।” ਇਹ ਵਾਕ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਅਤੀਤ ਕਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

[short pause]

ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਤੜਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਪੀੜ ਤੱਕ ਹਰ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜ਼ਰੂਰ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਦਰਦ ਨੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੱਤੀ। ਕਈ ਆਲੋਚਕ ਇਹ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਸੇਖੋਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਹੁਤਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹੈ? ਇਸ ‘ਤੇ ਸੇਖੋਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸੇਖੋਂ ਉਹਨਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੱਜ ਗਲੋਬਲਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

‘Punjab Di Awaaz’ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੰਗ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵੱਲ ਪਰਤਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।