पुत्तर ते पींघ

जर्नेलच्या घराच्या ओसरीवर सायंकाळचा मंद उजेड पसरला आहे. हवेत ओल्या मातीचा आणि थोड्या जुन्या लाकडाचा उग्र वास आहे. जर्नेलच्या हातातील हिशोबाची वही थरथरतेय, जणू त्या कागदांवर त्याच्या आयुष्याची अखेर लिहिली आहे. सावकाराच्या दारात उभे राहण्याचे ते ओझे, त्या अपमानाची धग त्याने अनुभवली आहे. हे दृश्य आहे ‘Putthar te Peengh’ या अजरामर कृतीतील.

अजमेर सिंग औलख यांनी मांडलेली ही कथा म्हणजे केवळ पंजाबमधील ग्रामीण जीवनाचे चित्रण नाही, तर ती मानवी अस्तित्वाच्या संघर्षाचा एक आरसा आहे. येथे एका बाजूला शेतकरी जर्नेलचे सावकारी कर्जामुळे होणारे खच्चीकरण आहे, तर दुसऱ्या बाजूला फतिमासारख्या पात्रांचा सामाजिक भिंती तोडण्याचा लढा आहे. औलख यांच्या लेखणीत एक विलक्षण धार आहे. ते लिहितात, “माणूस जेव्हा स्वतःच्या कष्टाची किंमत मोजायला शिकतो, तेव्हाच त्याला स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ कळतो.”

त्यांच्या नाटकातील एक संवाद आजही मनाला भिडतो. जर्नेल जेव्हा म्हणतो, “कर्ज हे मातीच्या ढिगाऱ्यासारखे नसते जे सहज झटकता येईल, ते तर पायात अडकलेली बेडी आहे.” त्यावर समोरचा सावकार थंडपणे उत्तर देतो, “बेडी लोखंडाची नसेल, तर ती तुझी गरज आहे, जर्नेल.” [short pause]

औलख यांची भाषाशैली थेट काळजाला भिडणारी आहे. ते ग्रामीण बोलीभाषेतील जिवंतपणा आणि लोकनाट्याची ताकद यांचा वापर करून अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षाचे दर्शन घडवतात. त्यांचे हे पुस्तक केवळ साहित्याचा भाग नाही, तर तो एक सामाजिक दस्तऐवज आहे. हे पुस्तक आपल्याला सांगते की, सामाजिक उतरंड आणि शोषणाचे चक्र कितीही जुने असले, तरी माणसाचा जगण्याचा जिद्द आणि न्यायासाठीचा लढा कधीही संपत नाही.

[sigh]

माणसाचे स्वप्न आणि वास्तव यांच्यातील ही ‘पेनघ’ (झोपाळा) नक्की कोणत्या दिशेला झुकणार? जर्नेलच्या आयुष्याचा हा लढा शेवटी कोणत्या वळणावर पोहोचतो? हे समजून घेण्यासाठी ‘Putthar te Peengh’ मधील ही माणसे आणि त्यांचे जगणे अनुभवणे गरजेचे आहे. मानवी भावनेच्या या हिंदोळ्यावर स्वार होण्यासाठी सज्ज व्हा. ही कथा वाचताना तुम्हाला स्वतःच्या अस्तित्वातील अनेक धागे सापडतील.