પુત્થર તે પીંઘ

અજમેર સિંહ ઔલખના નાટકો વિશે એક રસપ્રદ તથ્ય એ છે કે, તેમણે ક્યારેય પણ રંગમંચને માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી માન્યું, પરંતુ તેમણે પંજાબના ખેતરોમાં જે લોહી અને પરસેવો રેડાય છે, તેને જીવંત ઈતિહાસ તરીકે રજૂ કર્યો છે. ‘Putthar te Peengh’ એ કોઈ સામાન્ય વાર્તા નથી, પણ ગ્રામીણ પંજાબના દબાયેલા અવાજોનો એક પડઘો છે.

જ્યારે તમે આ પુસ્તક ખોલો છો, ત્યારે તમને એક જૂના ઘરની ભીની માટી અને સૂકા ઘાસની ગંધ આવે છે. સૂર્યના આછા પીળા કિરણો માટીના લીંપેલા ભીંતો પર પડે છે, જ્યાં જરનૈલ નામનો ખેડૂત દેવાના બોજ નીચે દબાયેલો બેઠો છે. [short pause] ઔલખ અહીં એક દ્રશ્ય બહુ મજબૂત રીતે ચીતરે છે: જરનૈલના હાથની નસો ઉભી થઈ ગઈ છે, તેના કપાળ પર પરસેવાના ટીપાં જાણે કોઈ મોટી દુર્ઘટનાની આગાહી કરી રહ્યા હોય તેમ ચમકે છે.

ત્યાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભુલાતું નથી. જરનૈલ અને જમીનદાર વચ્ચેનો સંવાદ જુઓ. જમીનદાર રૂઆબમાં કહે છે, “આ જમીન તારા બાપદાદાની નથી, આ મારા કરજના ગુલામની જમીન છે.” જરનૈલ ગંભીર અવાજે જવાબ આપે છે, “સાહેબ, આ જમીન લોહીથી સિંચેલી છે, જે ક્યારેય વેચાઈ નથી શકતી.” [uhm] આ સંવાદોમાં માત્ર શબ્દો નથી, પણ વર્ગવિગ્રહનો મોટો સંઘર્ષ છે.

ઔલખનું લેખન કળાકૃતિ જેવું છે. તે ‘Putthar te Peengh’ માં લખે છે: “જિંદગી એટલે માત્ર શ્વાસ લેવા નહીં, પણ સાંકળો તોડવા માટેનો આક્રોશ છે.” [sigh] આ કૃતિનું સત્ય એ છે કે તે સામાજિક અન્યાય અને પારિવારિક સંઘર્ષોની વચ્ચે માનવીય આત્માની જીજીવિષાને ઉજાગર કરે છે. તે કહે છે કે પરિવર્તન બહારની દુનિયામાં નહીં, પણ માણસના મનમાંથી શરૂ થાય છે.

આ એક એવી સફર છે જે તમને અંદરથી હચમચાવી દેશે. જ્યારે તમે છેલ્લું પાનું વાંચશો, ત્યારે તમને સમજાશે કે આ માત્ર વાર્તા નથી, પણ એક સામાજિક દર્પણ છે. શું જરનૈલનું સંઘર્ષ ક્યારેય પૂરું થશે? શું સામાજિક સાંકળો ક્યારેય તૂટશે? એ જાણવા માટે તમારે પોતે આ અનુભવ જીવવો પડશે.