आवाळीयो

काय होईल जर तुम्हाला अचानक समजले की, ज्या परंपरांना तुम्ही आजवर आयुष्य मानले, त्या आता तुमच्या प्रगतीच्या मार्गात एक भिंत बनल्या आहेत? जर तुमचे स्वतःचे गाव, तुमच्या ओळखीचा आरसा असण्याऐवजी, तुमच्या स्वप्नांना कैद करणारा पिंजरा बनले तर तुम्ही काय कराल?

पन्नालाल पटेल यांच्या ‘Aavaliyo’ या कादंबरीत आपण अशाच एका संघर्षाच्या उंबरठ्यावर उभे आहोत. हे केवळ एका ग्रामीण जीवनाचे चित्रण नाही, तर मानवी मनाच्या कोपऱ्यात दडलेल्या त्या अस्वस्थतेचा प्रवास आहे, जिथे जुन्या रूढींचा ओझे आणि नव्या जगाची ओढ यांची सतत झुंज सुरू असते. [short pause]

यातील एक दृश्य आजही डोळ्यांसमोर जसेच्या तसे उभे राहते. मातीच्या घराची ती ओलसर भिंत, संध्याकाळचा कोवळा पिवळा प्रकाश खिडकीतून आत येतोय, आणि त्यात हवेत उडणारे धुलीकण एका गूढ शांततेत न्हाऊन निघाले आहेत. घराच्या कोपऱ्यात बसून नायक आपल्या अस्तित्वाचा विचार करतोय. त्याचे मन म्हणते, “मला या मातीच्या वासापेक्षा दूरचे आकाश खुणावतेय, पण पायात अडकवलेल्या या शृंखला, या आप्तस्वकीयांच्या अपेक्षा, मला एका जागी जखडून ठेवतायत का?”

पन्नालाल पटेल यांचे लेखन म्हणजे शब्दांतून ओतलेली जिवंत माती आहे. त्यांचे भाषेवरचे प्रभुत्व असे की, पात्रांचे दुःख आपल्याला आपलेच वाटते. ते लिहितात, “माणसाचे आयुष्य हे त्या वाहत्या नदीसारखे असते, पण काठ मात्र त्या नदीचा मार्ग ठरवतात.” हे वाक्य माणसाच्या त्या असहायतेवर बोट ठेवते, जिथे समाज नावाचा काठ, व्यक्ती नावाच्या प्रवाहाची दिशा ठरवतो.

ही कादंबरी एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारते: माणसाने स्वतःच्या सुखासाठी परंपरेचा त्याग करावा की परंपरेसाठी स्वतःच्या स्वप्नांचा? [sigh] या कथेत पन्नालाल पटेल यांनी मांडलेला संघर्ष हा आजही तितकाच जिवंत आहे. जेव्हा तुम्ही हे पुस्तक हातात घेता, तेव्हा तुम्हाला केवळ एक कथा मिळत नाही, तर स्वतःच्याच निर्णयांवर पुनर्विचार करायला लावणारा एक आरसा मिळतो. [uhm]

शेवटी, नायक ज्या वळणावर उभा आहे, तिथे तो थांबणार की नवी वाट शोधणार? त्याच्या डोळ्यांतली ती चमक, ती धडपड आणि त्या निर्णयाची तीव्रता, वाचकाला शेवटपर्यंत बांधून ठेवते. हे पुस्तक वाचणे म्हणजे स्वतःला पुन्हा नव्याने शोधणे आहे.