જન્મભૂમિ ની માટી

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ‘Janmabhoomi Ni Mati’ લખતી વખતે ગામડાની જે ભીની માટીની સોડમ અનુભવી હતી, તે માત્ર કલ્પના નહોતી; આ નવલકથાના પાત્રો બનાવવા માટે તેમણે ભાવનગરના સેંકડો સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના જીવનના અસલી સંઘર્ષોનો અભ્યાસ કર્યો હતો, જે આજે પણ ઘણા લોકો જાણતા નથી.

વાતાવરણ ગંભીર છે. સાંજનો સમય છે, આકાશમાં કેસરી રંગ પ્રસરેલો છે અને જૂના વડલા નીચે ગામના લોકો એકઠા થયા છે. હવામાં ખાદીની સૂતરની મીઠી સુગંધ અને આગામી તોફાનની આશંકા ભળેલી છે. અર્જુન ઉભો છે, તેની આંખોમાં અંગારા જેવી ચમક છે. આ એક એવું દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભુલાતું નથી. અર્જુન કહે છે, “લક્ષ્મી, આ માત્ર આઝાદીની લડાઈ નથી, આ આપણા અસ્તિત્વને ફરીથી જીવંત કરવાની જીદ છે.” લક્ષ્મી, જે અત્યાર સુધી ડરતી હતી, તે દ્રઢ સ્વરે જવાબ આપે છે, “જો મારી માટી મને બલિદાન માંગતી હોય, તો હું પાછી નહીં પડું.”

[short pause]

અર્જુનના મનમાં એક જ ડર છે – શું આ ગામડાના ભોળા લોકો આટલા મોટા અત્યાચાર સામે ટકી શકશે? પણ પછી તેને પોતાની માટીની શક્તિનો અહેસાસ થાય છે. મેઘાણીની લેખિનીનું જાદુ જુઓ, તેઓ લખે છે: “સ્વતંત્રતા એ માત્ર સરહદોની મુક્તિ નથી, એ તો આત્માના બંધનો તોડવાની પ્રક્રિયા છે.” આ વાક્ય આખી નવલકથાનો આત્મા છે. મેઘાણી અહીં માત્ર ઇતિહાસ નથી કહેતા, તેઓ સમાજની અંદર રહેલી તે આંતરિક શક્તિને ઉજાગર કરે છે, જે ગુલામીમાં પણ અદમ્ય રહે છે.

[sigh]

જ્યારે અર્જુનને જેલમાં ધકેલવામાં આવે છે અને લક્ષ્મી આખા ગામની સ્ત્રીઓને ચરખા સાથે એકત્રિત કરે છે, ત્યારે વાચકને અનુભવાય છે કે હિંમત ક્યારેય એકલી હોતી નથી. [uhm] આ પુસ્તક સમજાવે છે કે જ્યારે માતૃભૂમિનો સાદ સંભળાય, ત્યારે વ્યક્તિગત સુખ ગૌણ બની જાય છે. શું અર્જુનની આઝાદીનું સપનું આખરે ગામડાની આ ધૂળમાં સાકાર થશે? કે પછી બ્રિટિશ સત્તાના દમન નીચે બધું જ દટાઈ જશે? સત્યની આ સફરમાં જોડાવા માટે આ પુસ્તકને એકવાર તો જરૂર વાંચવું જોઈએ.