ਸਵਪਨਾ ਸਾਰਥੀ (ਯਯਾਤੀ – ਨਾਟਕ)

ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਦਾਅ ‘ਤੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲਾਉਣਾ ਪਵੇ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਦੇ ਉਸ ਨਿੱਘੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸੁੰਨ ਪਸਰਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਝੁਰੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਮੋੜਨ ਲਈ ਪਾਗਲ ਹੋਇਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।

ਗਿਰੀਸ਼ ਕਰਨਾਡ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਤ ‘Yayati’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਇਨਸਾਨੀ ਲਾਲਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨੰਗਾ ਚਿੱਠਾ ਹੈ। [medium pause]

ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਯਯਾਤੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ ਡਿੱਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਲਾਹਨਤ ਉਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੋਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਯਾਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਜਵਾਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪੁਰੂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਜੇ ਵੀ ਭੋਗਣ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬਾਕੀ ਹੈ।” [short pause] ਪੁਰੂ, ਆਪਣੀ ਪਿਤਾ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ, ਉਸ ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਦਵੰਦ—ਕੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨਾ ਸਹੀ ਹੈ?—ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦਾ ਹੈ।

‘Yayati’ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸੀਂ ਭੋਗਦੇ ਹਾਂ, ਓਨੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਖੋਖਲੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਗਿਰੀਸ਼ ਕਰਨਾਡ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਾਦੂ ਹੈ, ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਲੱਭਣ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।” [sigh]

ਇਹ ਨਾਟਕ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕੀ ਖੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਲ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ ਕਿ ਕੀ ਪੁਰੂ ਕਦੇ ਮਾਫ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ? ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗੀ।