ਬਾਂਗਰਵਾੜੀ

ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਉਮੀਦ ਜੋ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਫੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਬੰਗੜਵਾੜੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸੋਕੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਸੀ। [medium pause] ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮਨੁੱਖੀ ਲਚਕੀਲੇਪਣ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮਿੱਟ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ।

ਵਯੰਕਟੇਸ਼ ਮਾਡਗੁਲਕਰ ਦੀ ਰਚਨਾ “Bangarwadi” ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, [short pause] ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਧੂੜ ਭਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਰੁਕੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। [long pause] ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੌਂਧੀ ਸੁਗੰਧ ਹੈ, [short pause] ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਛੱਤ ਵਿੱਚੋਂ ਛਣ ਕੇ ਫਰਸ਼ ’ਤੇ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [medium pause]

ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ: ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮਾਸਟਰ ਜੀ, ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮ ਨਹੀਂ, ਹਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” [short pause] ਅਧਿਆਪਕ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕੇ।” [medium pause] ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, [uhm] ਸਗੋਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਨੀਆਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।

ਵਯੰਕਟੇਸ਼ ਮਾਡਗੁਲਕਰ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। [short pause] ਜਦੋਂ ਸੋਕਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਡਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪਿੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਘਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ।” [long pause]

“Bangarwadi” ਦਾ ਅਸਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। [short pause] ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਲਈ ਪੂਰਾ ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੂਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਟ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [medium pause] ਕੀ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣਾ ਮਿਸ਼ਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਪਾਏਗਾ, ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗਾ? [long pause] ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੈ।