ਪਦਮਾ ਨਦੀਰ ਮਾਝੀ (ਪਦਮਾ ਦਾ ਕਿਸ਼ਤੀਵਾਨ)

ਪਦਮਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਤਖਤਿਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਇੱਕ ਡਰੂ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਨੇਰਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੂਬੇਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਚਮਕ ਹੈ—ਉਹ ਚਮਕ ਜੋ ਸਿਰਫ ਮਜਬੂਰੀ ਅਤੇ ਆਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ “Padma Nadir Majhi”, ਮਾਨਿਕ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਹੁਸੈਨ ਮੀਆਂ ਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਕੂਬੇਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ। ਹੁਸੈਨ ਮੀਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕੂਬੇਰ, ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਕੂਬੇਰ ਝਿਜਕਦੇ ਹੋਏ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸਾਹਿਬ, ਇੱਥੇ ਭੁੱਖ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਹੈ।” [short pause]

ਮਾਨਿਕ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਾਦੂ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਛੇਰੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ, ਉਹ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਉਸ ਜਾਲ ਨੂੰ ਉਘਾੜਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਪਲ ਲੜਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪਦਮਾ ਨਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਸੀਬ ਦਾ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ।” [medium pause]

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਕਾਲੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸਾਮਰਾਜ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੂਬੇਰ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਟੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। [sigh]

ਜਦੋਂ ਕੂਬੇਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਵਾਲ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੁਸੈਨ ਮੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਾਂ? ਕੀ ਸਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਹੈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ “Padma Nadir Majhi” ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਉਹ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਹੈ ਜੋ ਹਾਰ ਕੇ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।