ਦ ਸਿਆਲਕੋਟ ਸਾਗਾ

1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਉਹ ਕਾਲਾ ਸਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੀ ਇੱਕ ਰੇਲਗੱਡੀ ਆ ਕੇ ਰੁਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਦਾ ਤਾਂਡਵ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਬੱਚੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਬਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ—ਅਰਵਿੰਦ ਬਾਗੜੀਆ ਅਤੇ ਅਰਬਾਜ਼ ਸ਼ੇਖ। ਇਹ ‘The Sialkot Saga’ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਗਾਥਾ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਨਸਾਨੀ ਲਾਲਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਚਿੱਠਾ ਹੈ।

ਅਸ਼ਵਿਨ ਸੰਘੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੁੰਡੇ, ਇੱਕ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਗਲਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਅੰਡਰਵਰਲਡ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਲਦੇ ਹਨ। ਅਰਵਿੰਦ ਦਾ ‘ਫਲੀਜ਼ ਇਨ ਏ ਜਾਰ’ (fleas in a jar) ਦਾ ਫਲਸਫਾ—ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਖਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਿਨ ਸੰਘੀ ਦੀ ਕਲਮ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।” [ਸਾਹ]

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸੇ ਦੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ‘ਨੌਂ ਅਗਿਆਤ’ (Nine Unknowns) ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 2008 ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਹੋਟਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸੱਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਭੱਜੇ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕਿੰਨੀ ਤੁੱਛ ਹੈ।

‘The Sialkot Saga’ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ’ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਾਡੀ ਸਫਲਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਹਿਜ਼ ਮੋਹਰੇ ਹਾਂ? ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸ਼ਕਤੀ, ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਭੁੱਲ ਯਾਤਰਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਖਾਲੀ ਕਿਉਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਸਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਣਗੇ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੰਨਾ ਪਲਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।