ਜਮਵਾਨੀ ਜਤਨ

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਸੋਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਹਰਿੰਦਰ ਦਵੇ ਦੀ ‘Jamvani Jatan’ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਉਸ ਤੱਕੜੀ ਵਰਗੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਫ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਤੰਗ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਕਿਰਨ ਪੁਰਾਣੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਪਈ ਧੂੜ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੋਪਟਲਾਲ ਸੁਨਿਆਰਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਾਹਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। [short pause] ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਰਣਛੋੜਭਾਈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਭੋਵਨਦਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸੌਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਹੈ।

ਦਵੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਵਪਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਹੈ।” ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸੰਵਾਦ ਹੈ— ਜਦੋਂ ਅੰਬਾਲਾਲ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਦ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਣਾ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਪੂੰਜੀ ਬੈਂਕ ਬੈਲੇਂਸ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ। ਕਾਂਤੀਲਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਰ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਇਹ ਸੋਨਾ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰੇਗਾ ਜਾਂ ਵਧਾਏਗਾ?”

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸਫ਼ਲਤਾ ਉਦੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਲਾਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਦਵੇ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰੀਕ ਨਿਰੀਖਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। [sigh] ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੋਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ।

ਕੀ ਕਾਂਤੀਲਾਲ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇਗੀ ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਇਨਸਾਨ? ਇਹ ਜਾਨਣ ਲਈ ‘Jamvani Jatan’ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।