ਗੋਦਾਨ (ਦਿ ਗਿਫਟ ਆਫ਼ ਏ ਕਾਓ)

ਧੂੜ ਭਰੀਆਂ ਪੈੜਾਂ, ਸੁੱਕੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਗੰਧ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਚੁਭਦੀ ਹੋਈ ਗਰਮੀ। ਹੋਰੀ ਮਹਤੋ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਗਾਂ। ਇਹ “Godan” ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਗਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਆਖਰੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।

ਮੁੰਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ। ਹੋਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧਨੀਆ, ਜੋ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਕਠੋਰ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜੇ ਗਾਂ ਆਈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਭੁੱਖੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੇ।” ਪਰ ਹੋਰੀ ਦੀ ਤੜਪ ਇੱਕ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਆਇਆ ਨੂਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। [medium pause]

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਹੋਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਤਿੱਖੀ ਗੱਲਬਾਤ। ਮੁੰਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਇੱਥੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਗਰੀਬੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਇਮਾਨ ਤੱਕ ਗਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” ਹੋਰੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰ ਹੈ—ਕਿਤੇ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਨਾ ਫਸ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਗੋਬਰ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ।

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਖੋਖਲੇ ਢਾਂਚੇ ‘ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਚੈਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਿਉਣ ਦਿੰਦਾ। ਮੁੰਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਦੂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ, ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। [long pause]

ਕੀ ਇੱਕ ਗਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਂ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ “Godan” ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਦਰਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਜਿਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।