ਏਹੋ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਨਾ

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਬੀਰੋ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਇੰਝ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਉਮੀਦ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਤੰਗ ਹੈ—ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਰ। ਇਹ “Eho Hamara Jeevana” ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਉਲੀਕੀ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਉਤਰ ਜਾਵੇਗੀ।

ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਔਰਤ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੀਰੋ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਚਮਕ ਹੈ। [short pause] ਅਧਿਆਪਕ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?” ਬੀਰੋ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜੇ ਮੈਂ ਨਾ ਪੜ੍ਹੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਨ੍ਹੇਰੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਾਂਗੀ।”

ਬੀਰੋ ਦਾ ਮਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜੰਗ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰੀਤਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਭੁੱਖ। ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਇੰਨਾ ਬਰੀਕ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬੀਰੋ ਦਾ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ: “ਸਮਾਜ ਤਾਂ ਕੰਧਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਚ ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।” ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਲਿਖਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [sigh]

ਇਹ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੀਰੋ ਦੀ ਇਹ ਯਾਤਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਾ ਸਕੇਗੀ ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਉਸ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕੇਗੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੁੱਲ੍ਹੇ-ਚੌਂਕੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੀਰੋ ਦੀ ਇਸ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਖੁਦ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।