ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ

ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਉਦੋਂ ਲਿਖਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਾਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਹੀਰ ਅਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਰੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੱਬੀ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਵਕਤ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਆਖਰੀ ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸੁਰ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮੋਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੀਰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਚਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਰਾਂਝਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਸ ਤੇਰੀ ਹੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਹੀਰ।”

ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਾਦੂ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਅੱਜ ਵੀ ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੜਪ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਕਰਾਰਾ ਤਮਾਚਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਰਾਂਝਾ ਜਦੋਂ ਜੋਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹੀਰ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਇਹ ਰਾਹ ਚੁਣਦਾ ਹੈ। [sigh]

ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੈਦੋ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਜਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਹੀਰ ਅਤੇ ਰਾਂਝਾ ਦਾ ਮਿਲਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਸੀ, ਜਾਂ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ? ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਖੁਦ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗਾ।