ਰਤਨਾਕੁਮਾਰ ਚਰਿਤੇ

ਕੁਮਾਰਵਿਆਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਤੜਪ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਅਨਿੰਨ ਭਗਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਉਦੋਂ ਚਲਾਈ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੀ ਉਹ ਡੂੰਘਾਈ ਜੋ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਖੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ‘ਭਾਮਿਨੀ ਸ਼ਟਪਦੀ’ ਦੇ ਜਾਦੂਈ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਤੁਕ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਬਣ ਜਾਵੇ।

Kumaravyasa Bharata ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇਨਸਾਨੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਹੈ। [short pause] ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਅਤੇ ਧੂੜ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਖੁਦ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਡਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੱਥ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ ਪਰ ਹੋਠਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮੁਸਕਾਨ। ਅਰਜੁਨ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ—ਕੀ ਇਹ ਜਿੱਤ ਮੇਰੇ ਅਪਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅਰਜੁਨ, ਇਹ ਯੁੱਧ ਤੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੁਆਰਾ ਲੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” [medium pause]

Kumaravyasa ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਅਪਮਾਨ ਦੀ ਅੱਗ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਬਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੰਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।” [sigh]

ਇਹ ਰਚਨਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ‘ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਜਿੱਤ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਭਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਗਵਾਇਆ? Kumaravyasa Bharata ਦਾ ਹਰ ਪੰਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜੁਟਾ ਪਾਓਗੇ?