ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ 1899 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ‘Bijay Singh’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰੀ ਦੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਨੀਂਹ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ? ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਉੱਠਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਰਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ। ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਲੌ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨਚਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੱਚੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਉਹ ਖਾਸ ਸੁਗੰਧ ਹੈ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਉੱਥੇ ਬੈਠਾ ਹੈ—ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। [short pause]

ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚਕਾਰ ਚੁਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਬ ਦਾ ਨੂਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਕਿਸਦਾ?” ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਇੱਥੇ ਕਮਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸੱਚ ਦੀ ਧਾਰ ਤਲਵਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਤਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕੱਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।”

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਪਾਤਰ ਦੀ ਗਾਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਬਾਹਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਨਸਾਨ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ‘Bijay Singh’ ਦਾ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਨਾ ਹੀ ਅਹਿਮ ਹੈ। [sigh]

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਹਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਠਿਨ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇੰਨੀ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖੁਦ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ।

ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚੁੱਪ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਇਮਤਿਹਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਅ ‘ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਸੂਲਾਂ ‘ਤੇ ਡਟਿਆ ਰਹੇਗਾ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।