ਬਲੂਤਾ

ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਾਠੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ‘Baluta’ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਬੇਬਾਕੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭੂਚਾਲ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਤਮਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਦਇਆ ਪਵਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਪਵਾਰ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਹਰ ਪਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲੜਾਈ ਸੀ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਥੋਪੀ ਸੀ।” [short pause] ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਉਸਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇ।

ਪਵਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਕਲਮ ਹੀ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪਛਾਣ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।” [medium pause] ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਸੀ, ਪਰ ਪਵਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [sigh]

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦਿਖਾਈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ। ‘Baluta’ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਮਾੜੇ ਹੋਣ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਜਿਉਣਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕੀ ਪਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ? ਕੀ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕੇ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇਗੀ।