ਝੂਠਾ ਸੱਚ

ਤਾਰਾ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਪਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਗੰਧ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। 1947 ਦੀ ਉਹ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਰਾ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਘਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਡਰ ਹੈ—ਕੀ ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਸੂਰਜ ਦੇਖ ਸਕੇਗੀ?

“Jhootha Sach” ਵਿੱਚ ਯਸ਼ਪਾਲ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮ ਉੱਕਰੇ ਹਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਰਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੰਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਸ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਯਸ਼ਪਾਲ ਦਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਇੰਨਾ ਬੇਬਾਕ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਸਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋਗੇ। ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਜ਼ਹਿਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਜੈਦੇਵ ਆਪਣੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਇਹ ਉਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਅ ‘ਤੇ ਲਾਇਆ ਸੀ?” ਤਾਰਾ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਬਹੁਤ ਕੌੜਾ ਹੈ। [medium pause]

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ‘ਝੂਠੇ ਸੱਚ’ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਸ਼ਪਾਲ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ‘ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਨਸਾਨ ਕਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ? [sigh] ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਤਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਸਬਕ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।”

ਤਾਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਘਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਇਸ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਚਾ ਸਕੇਗੀ? ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਨੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਡੂੰਘੀ ਉਤਰ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਆਇਨਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ? [long pause]