ਕਾਸ਼ੀ ਕਾ ਅੱਸੀ

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਪਾਨ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ?

“Kashi Ka Assi” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਅੱਸੀ ਘਾਟ ਦੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਧੜਕਣ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਮੀ ਅਤੇ ਪਾਨ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਬਹਿਸਾਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦਬਾਅ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਨ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ ਭੀੜ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” [short pause] ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਵੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਨਹੀਂ ਰਹੀ?”

ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਕਾਸ਼ੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਜਾਵੇ।” [sigh] ਇੱਥੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ।

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। [medium pause]

ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਛਾਣ ਬਚਾ ਸਕੇਗਾ? ਜਾਂ ਕੀ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇਗਾ? ਅੱਸੀ ਘਾਟ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਸਾਹਿਤਕ ਮੋਤੀ ਨੂੰ ਖੁਦ ਪੜ੍ਹਨਾ ਪਵੇਗਾ।