ਅੱਧ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵਜੂਦ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੋਹਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਓਗੇ?

ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘Adh Chanani Raat’ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਤਪਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਦਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਹੱਕ ਲਈ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। [short pause] ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਘੁੱਟਣ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੀ ਨੀਲੀ ਚਾਨਣੀ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੋਦਨ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲੇ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ ਪਰ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਮੋਦਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਤਿੱਖੀ ਗੱਲਬਾਤ। ਮੋਦਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਜ਼ਮੀਨ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਮੈਂ।” ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, “ਤੇਰੀ ਔਕਾਤ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਜਿੰਨੀ ਹੈ, ਮੋਦਨ।” [sigh] ਮੋਦਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੀ کشਮکش—ਯਾਨੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ—ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣੇ ਜਾਂ ਸਬਰ ਦਾ। ਉਹ ਡਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਸਦਾ ਗੁੱਸਾ ਉਸਦੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾ ਖਾ ਜਾਵੇ।

ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਲਮ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਚਾਨਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਸਦਾ ਅੱਧੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਚਾਨਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।” ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ? ਕੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿਰਜ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਇਹ ਰਚਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚੋ—ਕੀ ਮੋਦਨ ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਾ ਸਕੇਗਾ, ਜਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਪਿਸ ਜਾਵੇਗਾ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹਰ ਉਸ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।