साक्षी

यु.आर. अनंतमूर्ती यांची ‘Sakshi’ ही कादंबरी केवळ एका गुन्ह्याची कथा नाही, तर ती एका अशा माणसाची गोष्ट आहे ज्याच्या मनातली शांतता एका भयाण रात्री कायमची विरून गेली. तुम्हाला ठाऊक आहे का? लेखकाने ही कादंबरी लिहिताना स्वतःच्या आयुष्यातील अशा काही क्षणांचा विचार केला होता, जिथे माणूस केवळ ‘पाहणारा’ असतो, पण हस्तक्षेप करायला धजत नाही.

रेल्वेच्या फाटकावर एकटाच राहणारा तो रखवालदार. आजूबाजूला पसरलेली भयाण शांतता आणि लांबून येणाऱ्या रेल्वेचे ते कर्कश आवाज. [short pause] एका रात्री, अचानक, त्याच्या फाटकाजवळ एक भीषण हल्ला होतो. अंधारात विखुरलेल्या त्या स्त्रीचा आर्त आवाज आणि मारेकऱ्यांच्या पाऊलखुणा त्याच्या कानावर पडतात. तो तिथेच, त्या लहानशा खोलीत, दिव्याच्या पिवळ्या प्रकाशात गोठून उभा आहे. खोलीत डिझेलचा उग्र वास दरवळतोय आणि बाहेरच्या अंधारात मानवी क्रूरतेचे तांडव सुरू आहे.

जेव्हा तो स्वतःला प्रश्न विचारतो, “मी का गप्प राहिलो?” तेव्हा त्याचे उत्तर भीती आणि स्वार्थाच्या दलदलीत हरवलेले असते. त्याच्या मनातली ही द्वंद्व अवस्था अनंतमूर्तींनी ज्या शब्दांत मांडली आहे, ती अंगावर काटा आणते. “माझे डोळे केवळ साक्षीदार नव्हते, तर ते माझ्या निद्रिस्त विवेकाचे कैदी होते.”

या कादंबरीचा गाभा हाच आहे की, आपल्यासमोर होणारा अन्याय पाहूनही आपण जेव्हा गप्प राहतो, तेव्हा आपण गुन्हेगारापेक्षाही जास्त दोषी असतो का? [medium pause] ‘Sakshi’ मानवी नैतिकतेच्या सीमांना धक्का लावते. लेखकाची भाषा साधी असली तरी ती धारदार सुऱ्यासारखी आरपार जाते. ते लिहितात, “माणूस जेव्हा सत्याकडे पाठ फिरवतो, तेव्हा तो स्वतःच्याच अस्तित्वाचा अंत पाहतो.” [sigh]

कथेचा शेवट एका अशा वळणावर येतो जिथे गुन्हेगाराला शिक्षा मिळेल की नाही हे महत्त्वाचे उरत नाही, तर त्या रखवालदाराच्या मनातील तो ‘अपराधीपणा’ त्याला जिवंतपणी मृत करत जातो. त्याच्या त्या शांततेचा आक्रोश तुम्हाला शांत बसू देणार नाही. ही कथा वाचताना तुम्हाला केवळ एका कथेचा अनुभव येणार नाही, तर तुम्ही स्वतःच्याच आरशासमोर उभे राहाल. आता, हा आरसा तुम्हाला काय दाखवतो?