व्यक्ती आणि वल्ली

माणूस म्हणजे एक चालते-बोलते कोडे आहे; बाहेरून अगदी साधा, पण आतून अथांग साठवलेली भावनांची गुंतागुंत. ‘व्यक्ती आणि वल्ली’मध्ये पु. ल. देशपांडे आपल्याला अशाच एका विसंगतीत घेऊन जातात—जिथे एका क्षणी हसू येते आणि दुसऱ्याच क्षणी डोळ्यांच्या कडा ओलावतात.

खिडकीतून येणारा दुपारचा उन्हाचा पिवळा लख्ख कवडसा आणि खोलीत दरवळणारा जुन्या पुस्तकांचा तो मंद दर्प. समोर बसले आहेत ‘अंतु बरवा’. त्यांच्या डोळ्यांत एक प्रकारची विलक्षण चमक आहे. पु. ल. देशपांडे त्यांच्या स्वभावातील ही नजाकत टिपतात. मला आठवतेय, त्यांच्यातील एक संवाद… [short pause]

“अरे, आयुष्यात दुःखाला जागाच कुठे आहे?” अंतु बरवांच्या आवाजात एक अनामिक शांतता आहे. समोरचा माणूस विचारतो, “पण हे सगळं सोसता कसं?” त्यावर ते हसून म्हणतात, “सोसणं हे दुसरं तिसरं काही नसून, आपण स्वतःला शोधण्याची एक प्रक्रिया आहे.” [medium pause]

या पुस्तकाचा खरा गाभा म्हणजे माणसाचा ‘माणूसपण’ शोधण्याचा प्रवास. पु. ल. देशपांडे केवळ पात्रे रेखाटत नाहीत, तर ती पात्रे आपल्या मनात घर करतात. त्यांची लेखणी इतकी धारदार आहे की, समाजातील ढोंगीपणावर ते मिश्किल टिप्पणी करतात आणि त्याच वेळी मानवी दुबळेपणाला मायेने मिठी मारतात. जसे ते लिहितात, “माणसाच्या आयुष्यातल्या खऱ्या श्रीमंतीचा मोजमाप त्याच्या जवळच्या पैशाने नाही, तर त्याने जपलेल्या नात्यांच्या ओलाव्याने होतो.”

त्यांची भाषा म्हणजे जणू एखादे जुने गाणे, जे ओळखीचे वाटते पण दरवेळी नवीन अर्थ देऊन जाते. या पुस्तकातील प्रत्येक ‘वल्ली’ ही आपल्या शेजारच्या घरातली किंवा आरशात दिसणारी आपलीच प्रतिकृती आहे. [sigh]

हे पुस्तक वाचताना आपण केवळ कथानकाचा प्रवास करत नाही, तर स्वतःच्या अंतर्मनाचा शोध घेतो. ज्यांना माणसांच्या स्वभावातील हे रंग अनुभवायचे आहेत, ज्यांना आयुष्याकडे पाहण्याचा एक नवा दृष्टिकोन हवा आहे, त्यांच्यासाठी ‘व्यक्ती आणि वल्ली’ हे एक लेणे आहे. हे पुस्तक वाचल्यावर कळते की, आपण सगळेच कुठेतरी एकमेकांत गुंतलेले आहोत. ते पुढे काय सांगतात? अंतु बरवांच्या त्या स्मितहास्यामागे आणखी कोणते गुपित दडलेले आहे? ते जाणून घेण्यासाठी ही भेट अपूर्णच आहे.