विक्रमार्जुन विजय

अर्जुनाचे डोळे रणांगणाच्या धगीने लाल झाले आहेत, पण त्याच्या हातातील गांडीव धनुष्य थरथरते आहे. समोर उभे असलेले त्याचेच गुरू, त्याचे आजोबा आणि त्याचे बांधव आहेत. रक्ताच्या नात्याची ही साखळी तोडणे, हेच त्याचे दैव आहे का? दहाव्या शतकातील महाकवी पंपा यांनी रचलेल्या ‘Vikramarjuna Vijaya’ या महाकाव्यात, अर्जुन केवळ एक धनुर्धारी नाही, तर तो मानवी दुविधा आणि कर्तव्याचा केंद्रबिंदू आहे.

कुरुक्षेत्राच्या मैदानावरची ती संध्याकाळ आठवा. वाऱ्यात रक्ताचा आणि जळणाऱ्या मशालींचा उग्र दर्प दरवळतोय. सगळीकडे शांतता आहे, पण ती शांतता युद्धाच्या नगाऱ्यांनी भंगणार आहे. पंपा यांनी या दृश्याचे चित्रण करताना शब्दांची जी पखरण केली आहे, ती थक्क करणारी आहे. ते लिहितात, “अस्त्रशस्त्रांच्या लखलखाटात जेव्हा नीती आणि अधर्माची सीमा धूसर होते, तेव्हा केवळ एक योद्धाच नाही, तर एक माणूस उभा राहतो.”

एका प्रसंगात कृष्ण अर्जुनाला विचारतो, “पार्थ, तू शस्त्रांचा त्याग करून शांतता शोधतोयस की स्वतःच्या मनातील भीतीला शरण जातोयस?” अर्जुन उत्तर देतो, “हे केशवा, माझे हात कापत आहेत कारण मला विजयापेक्षा विनाशाची किंमत मोठी वाटतेय.” [short pause] हा संवाद वाचताना माणसाला जाणवते की, ‘Vikramarjuna Vijaya’ केवळ युद्धाची कथा नाही, तर ती धर्माच्या आणि माणुसकीच्या संघर्षाची गोष्ट आहे.

पंपा यांची लेखणी ही चंपू काव्याची, म्हणजे गद्य आणि पद्याचा सुरेख संगम असणारी कलाकृती आहे. ते एकाच वेळी युद्धाचा रौद्र रस आणि जिव्हाळ्याचा शृंगार कसा टिपतात, हे पाहणे एक विलक्षण अनुभव आहे. पंपा यांचे हे महाकाव्य केवळ अर्जुनाच्या विजयाबद्दल नाही, तर मानवाच्या आंतरिक संघर्षाबद्दल आहे. सत्तेसाठी, अधिकारासाठी आणि शेवटी स्वतःच्या अस्तित्वासाठी माणूस काय काय सोसतो, याचे हे एक आरसा आहे. [medium pause]

तुम्ही जेव्हा हे वाचता, तेव्हा कुरुक्षेत्राच्या मातीचा गंध तुम्हाला जाणवल्याशिवाय राहत नाही. हे पुस्तक वाचताना प्रश्न पडतो—शेवटी विजय कोणाचा होतो? शस्त्रांचा की विचारांचा? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी पंपा यांच्या या अजरामर महाकाव्याच्या पानांत हरवून जाणे, ही एक अपरिहार्य गरज आहे.