मेरी प्रिय कहानियाँ

माणसाच्या अस्तित्वाचा आणि त्याच्या एकटेपणाचा खरा चेहरा आरशात पाहण्याची हिंमत आपण कधी केली आहे का? आपण अनेकदा मुखवटे घालून जगतो, पण मोहन राकेश यांच्या कथा या मुखवट्यांच्या पलीकडचे सत्य शोधतात. त्यांच्या ‘Meri Priya Kahaniyan’ या संग्रहात मानवी मनाच्या अशा काही खोल दऱ्या आहेत, जिथे प्रकाशापेक्षा सावल्यांचे अस्तित्व जास्त जाणवते.

[short pause]

या संग्रहातल्या एका प्रसंगाची आठवण येते. खोलीत डिम लाईटचा पिवळसर प्रकाश पसरला आहे, भिंतींवर धूळ साचली आहे आणि बाहेर पावसाचा ओला, कुबट वास घुमतोय. एक पात्र—शेखर—खिडकीपाशी उभा राहून स्वतःच्या भूतकाळाकडे बघतोय. त्याला जाणवतंय की, ज्या घराला त्याने आपलं मानलं होतं, ते आता केवळ एक दगडी ढाचा उरलंय.

दोन पात्रांमधील संवादाची एक अशी जागा, जी वाचताना काळजाचा ठोका चुकतो. एका संवादात पात्र म्हणतं, “आपण जे शोधतोय, ते आपल्याला कधीच सापडणार नाही, कारण आपण स्वतःलाच कुठेतरी मागे सोडून आलो आहोत.” दुसऱ्या बाजूने उत्तर येतं, “आणि जर सापडलं, तर ते स्वीकारण्याची तयारी आपल्यात उरली आहे का?” या संवादात मोहन राकेश यांच्या लेखणीची जादू दिसते—ते शब्दांतून भावनेचा हुंकार उमटवतात. ते लिहितात, “माणूस कितीही लांब पळाला, तरी स्वतःच्या आठवणींच्या साखळदंडातून तो मुक्त होऊ शकत नाही.”

‘Meri Priya Kahaniyan’ चा गाभा हाच आहे की, समाज आणि परंपरांच्या ओझ्याखाली दबलेला माणूस जेव्हा स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घेतो, तेव्हा त्याला होणारी वेदना किती तीव्र असते. मोहन राकेश यांची भाषा साधी आहे, पण ती थेट काळजाला भिडते. ते एका अशा सामाजिक सत्यावर बोट ठेवतात जिथे स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरही माणूस मानसिकदृष्ट्या गुलामच राहिला आहे.

[sigh]