बांगरवाडी

एखादा माणूस जेव्हा अनोळखी आणि रखरखीत मातीत जाऊन उभा राहतो, तेव्हा तो तिथल्या लोकांना शिकवतो की त्यांच्याकडून जगायचं कसं हे शिकतो?

व्यंकटेश माडगूळकर यांच्या ‘Bangarwadi’ या कादंबरीचे पान उघडले की, आपण थेट त्या ओसाड माळरानावर पोहोचतो. तिथे एक तरुण शिक्षक येतो. डोक्यावर ऊन आहे, आसपास फत्तरं आहेत आणि लोकांच्या नजरेत अविश्वास. [short pause]

मला अजूनही तो प्रसंग आठवतो, जेव्हा तो शिक्षक गावकरी रामोशीच्या घरी जातो. मातीची भिंत, चुलीचा धूर आणि दाराशी बांधलेली मरगळलेली गुरं. शिक्षक म्हणतो, “तुमच्या मुलांना शाळेत पाठवा, त्यांना नवीन जगाची ओळख होईल.” त्यावर तो गावकरी रागाने, पण शांत स्वरात विचारतो, “अहो साहेब, पोटाला खायला नाही, तिथे शिक्षणाची काय चाड आहे आम्हाला?” त्या एका प्रश्नात संपूर्ण परिस्थितीचं दुःख दडलेलं आहे. [medium pause]

माडगूळकर हे त्यांच्या लेखणीत जादू करतात. ते फक्त गोष्टी सांगत नाहीत, तर ते तिथला कोरडा वारा, भुकेलेली पोरं आणि जनावरांच्या हंबरण्याचा आवाज आपल्यापर्यंत पोहोचवतात. कादंबरीच्या एका भागात, जेव्हा भीषण दुष्काळ पडतो, तेव्हा सगळे गावकरी हतबल होतात. पण तिथेच माडगूळकर मानवी जिद्दीचं दर्शन घडवतात. तो शिक्षक आणि गावकरी मिळून जेव्हा विहीर खोदायला घेतात, तेव्हा ते फक्त माती उकरत नसतात, तर ते स्वतःच्या नशिबाला बदलत असतात.

लेखकाची भाषा साधी, पण ती थेट काळजाला भिडते. ते लिहितात, “माणसाच्या आयुष्यातला सर्वात मोठा शिक्षक कोण? तर हा निसर्गच!”

‘Bangarwadi’ ही फक्त एका शाळेची कथा नाही. ती मानवी नात्यांची, अपयशातून उभं राहण्याची आणि परक्या माणसाला आपलंसं करून घेण्याची एक सुंदर सफर आहे. [sigh]