प्रतिद्वंदी (द एडवर्सरी)

सत्तरच्या दशकातील कलकत्ता ज्या अस्वस्थतेने पेटला होता, तिला आरसा दाखवणारे ‘Pratidwandi (The Adversary)’ हे केवळ एक पुस्तक नसून, एका पिढीच्या तुटलेल्या स्वप्नांचा जिवंत दस्तऐवज आहे. सुनील गंगोपाध्याय यांनी यात जे चित्रण केले आहे, ते आजही तरुण पिढीच्या संघर्षाचे तितकेच सत्य आहे.

सिद्धार्थ, एक सुशिक्षित पण बेरोजगार तरुण. त्याच्या घराची खोली सिलिंग फॅनच्या संथ हालचालीने आणि जुन्या पुस्तकांच्या दमट वासाने भरलेली आहे. [short pause] बाहेर रस्त्यावर निदर्शने सुरू आहेत, घोषणांचे आवाज खिडकीतून आत येतात, पण सिद्धार्थच्या मनात मात्र स्वतःच्या अस्तित्वाची लढाई सुरू आहे. नोकरीच्या मुलाखतीसाठी तो बसला आहे. समोर बसलेले अधिकारी त्याला प्रश्न विचारतात—”या जगातील सर्वात महत्त्वाची घटना कोणती?” सिद्धार्थला वाटते की माणसाचे जगणे, भूक आणि सन्मान यापेक्षा मोठे काय असू शकते? पण तिथे अपेक्षित उत्तर मात्र वेगळेच आहे.

सुनील गंगोपाध्याय यांची लेखणी इतकी धारदार आहे की, ते लिहितात, “माणूस जेव्हा भिंतीला पाठ लावून उभा असतो, तेव्हा त्याला समोरचे जग शत्रू वाटू लागते.” हाच तर या पुस्तकाचा गाभा आहे—नैतिकता की प्रगती? [medium pause] आयुष्याच्या या वळणावर, जिथे भ्रष्टाचार आणि तडजोड हेच यशाचे मार्ग मानले जातात, तिथे सिद्धार्थ आपल्या तत्त्वांना कवटाळून बसला आहे. तो कोणाशी लढत आहे? व्यवस्थेशी, की स्वतःच्याच मनातील भीतीशी?

ही कथा वाचताना एक वेगळीच हुरहूर लागते. सिद्धार्थ जेव्हा मुलाखतीच्या खोलीतून बाहेर पडतो आणि कलकत्त्याच्या गोंधळलेल्या रस्त्यावर पाऊल ठेवतो, तेव्हा त्याच्या डोळ्यांत एक नवी जाणीव असते. हे पुस्तक केवळ एका नोकरी शोधणाऱ्या तरुणाची कथा नाही, तर ती एका अशा समाजाची शोकांतिका आहे, जिथे माणुसकी हरवण्याची किंमत मोजावी लागते.

तुम्हाला प्रश्न पडेल, सिद्धार्थ शेवटी शरण जातो की ठाम उभा राहतो? सुनील गंगोपाध्याय यांनी सिद्धार्थच्या मनात जी वादळे निर्माण केली आहेत, ती वाचताना श्वास रोखून धरावा लागतो. जीवनाच्या या संघर्षात कोण जिंकते आणि कोण हरते, हे शोधण्यासाठी ‘Pratidwandi (The Adversary)’ चा हा सार अनुभवणे गरजेचे आहे. [long pause] तुम्हीही कधी ना कधी, सिद्धार्थ होऊन जगाच्या दारात उभे राहिला असालच ना?