पद्मा नदीर माझी

कल्पना करा, जर तुमचे संपूर्ण आयुष्य एका अशा नदीच्या प्रवाहावर अवलंबून असेल जी केव्हाही शांततेचा मुखवटा उतरवून तुम्हाला गिळंकृत करू शकते, तर तुम्ही काय कराल? पदमा नदीच्या काठावर वसलेले केतूपूर गाव, जिथे जगणे म्हणजे रोजचा संघर्ष आहे.

माणिक बंडोपाध्याय यांची ‘Padma Nadir Majhi’ ही कादंबरी म्हणजे केवळ एक कथा नाही, तर मानवी अस्तित्वाचा एक जिवंत दस्तऐवज आहे. इथे कुबेर नावाचा एक गरीब कोळी आहे, ज्याच्या आयुष्यावर पदमेच्या लहरींचा आणि होसेन मियाँ नावाच्या गूढ सावकाराचा पगडा आहे.

एका दृश्यात, नदीच्या काठावरची दमट हवा आणि माशांचा उग्र वास हवेत भरला आहे. कुबेर आपल्या बोटीत बसून क्षितिजाकडे बघतोय, जिथे पाणी आणि आकाश एकरूप झाले आहेत. त्याचे अंतर्मन ओरडून सांगत आहे, की हे गरिबीचे चक्र त्याला कधीच मुक्त होऊ देणार नाही. तिथे कपिला येते, जिला पाहून कुबेरच्या मनातील नैतिकतेची भिंत डळमळीत होते.

एका प्रसंगात होसेन मियाँ कुबेरला विचारतो, “तू कधी मयनादीपला येशील?” कुबेर गोंधळून उत्तर देतो, “साहेबा, माझं नशीब या नदीतच अडकलंय.” [medium pause]

या कादंबरीचा गाभा मानवी हतबलता आणि त्यातून बाहेर पडण्याची तगमग हा आहे. माणिक बंडोपाध्याय यांच्या लेखणीत एक विलक्षण धार आहे. ते लिहितात, “पदमा नदीच्या पाण्यावर उठणाऱ्या लाटा जणू गरिबांच्या अश्रूंचा आरसा आहेत.” [short pause] हे वाक्य लेखकाच्या त्या कलेचे दर्शन घडवते, जिथे ते केवळ शब्द मांडत नाहीत, तर वेदनांना मूर्त रूप देतात.

ही कादंबरी सांगते की, जेव्हा माणूस पूर्णपणे कोपऱ्यात ढकलला जातो, तेव्हा तो नैतिकतेचे नियम धुडकावून स्वतःचे अस्तित्व वाचवण्यासाठी टोकाची भूमिका घेतो. ही केवळ कोळ्यांची कहाणी नाही, तर सत्ता आणि गरिबी यांच्यातील संघर्षाचे भयाण सत्य आहे.