गोदान

‘गोदान’ हे केवळ एक पुस्तक नसून, ते भारतीय शेतकऱ्याच्या वेदनेचे आणि संघर्षाचे जिवंत दस्तऐवज आहे; ज्याने साहित्याच्या जगात गरिबीच्या व्याख्येला एका नवीन उंचीवर नेऊन ठेवले. मुन्शी प्रेमचंद यांनी मांडलेली ही कथा केवळ एका शेतकऱ्याच्या आयुष्याची शोकांतिका नाही, तर ती शोषणाच्या जाळ्यात अडकलेल्या मानवी आत्म्याची एक हृदयद्रावक साक्ष आहे.

होरी महतो हे नाव घेताच डोळ्यासमोर उभा राहतो तो एक थकलेला शेतकरी, ज्याचा एकमेव ध्यास म्हणजे स्वतःची एक गाय असणे. त्याला वाटते, गाय आली की घराचे दारिद्र्य दूर होईल आणि समाजात मानाचे स्थान मिळेल. [short pause] एका दृश्यात, होरीच्या अंगणात ती गाय बांधलेली आहे. दुपारच्या तप्त उन्हात, घराच्या भिंतींमधून निघणारा मातीचा वास आणि होरीच्या चेहऱ्यावर त्या गायीकडे बघताना उमटणारे ते दुर्मिळ समाधान, लेखकाने जणू चित्राप्रमाणे रेखाटले आहे. होरी स्वतःशीच पुटपुटतो, “ही गाय आली, म्हणजे आता नशिबाची पाने पालटणार.” पण त्याला कुठे ठाऊक की, ज्या गायीच्या रूपाने तो सुखाची स्वप्ने बघतोय, तीच गाय त्याच्या विनाशाचे निमित्त ठरणार आहे.

मुन्शी प्रेमचंद यांचे लेखन म्हणजे धारदार शस्त्रासारखे आहे. ते सामाजिक विषमतेवर इतके सडेतोड भाष्य करतात की, त्यांची एक ओळ संपूर्ण समाजाचा आरसा दर्शवते: “गरीब माणूस मरत नाही, तर त्याची आशा मरते.”

[medium pause]

कथेचा खरा आघात तेव्हा होतो जेव्हा होरीचा मुलगा गोबर घराची बंधने झुगारून शहराकडे निघून जातो. होरीला आपल्या मर्यादांची जाणीव आहे, पण त्याच्या मनातील भीती आणि जिद्द यांचा संघर्ष वाचकाला अस्वस्थ करतो. ‘गोदान’चा गाभा हा केवळ परंपरेचे पालन नसून, त्या परंपरेने माणसाच्या जगण्याला दिलेली कात्री आहे. लेखकाने अत्यंत कौशल्याने दाखवले आहे की, सामाजिक प्रतिष्ठेचे ओझे एखाद्या गरिबाचा जीव कसा घेऊ शकते.

होरीचा अंत जवळ येतो तेव्हा त्याच्याकडे अंत्यविधीसाठी किंवा ‘गोदान’साठी देण्यासाठी काहीच उरलेले नसते. [sigh] ही शोकांतिका तुम्हाला विचार करायला भाग पाडते — माणूस जगण्यासाठी जन्माला येतो की केवळ परंपरांच्या नावाखाली मरण पत्करण्यासाठी? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी ‘गोदान’ वाचणे ही प्रत्येक वाचकासाठी एक अनिवार्य अनुभूती आहे.