आझादीची खोज

जगाला स्वातंत्र्य म्हणजे राजकीय अधिकार असे वाटते, पण जिद्दू कृष्णमूर्तींचे ‘Azadi Ki Khoj’ हे पुस्तक सांगते की, खरी गुलामगिरी आपल्या स्वतःच्या विचारांच्या तुरुंगात आहे. हे पुस्तक मानवी जाणिवेचा असा आरसा आहे, जो संस्कृती आणि परंपरेने डोळ्यावर बांधलेल्या पट्ट्याला एका क्षणात फाडून टाकतो. बारा वर्षांच्या मुलाला समजेल इतक्या सोप्या भाषेत सांगायचे तर: तुम्ही कोण आहात हे शोधणे म्हणजे तुमच्या भूतकाळातील विचारांच्या साखळदंडातून मुक्त होणे होय.

कृष्णमूर्ती लिहितात, “जेव्हा तुम्ही कोणाचेही अनुकरण करता, तेव्हा तुम्ही स्वतःचा नाश करता.” या एका वाक्यातून ते स्पष्ट करतात की, गुरु किंवा व्यवस्थेचे गुलाम होण्यापेक्षा स्वतःचे सत्य शोधणे किती महत्त्वाचे आहे. लेखकाचे आयुष्य स्वतः एका शोधयात्रेसारखे होते; त्यांनी स्वतःला कोणत्याही धर्माशी किंवा विचारधारेशी बांधून घेतले नाही, म्हणूनच त्यांचे शब्द इतके धारदार आहेत.

पुस्तकात अनेक महत्त्वाचे दावे केले आहेत. पहिला, आपण ज्याला ‘प्रगती’ म्हणतो, ते केवळ आपल्या अहंकाराला मोठे करण्याचे साधन आहे. दुसरा दावा असा की, विचार हे नेहमीच जुन्या स्मृतींवर आधारलेले असतात, त्यामुळे विचार कधीच ‘नवीन’ असू शकत नाही. [short pause] हे ऐकताना अनेकांना असा प्रश्न पडतो की, मग माणसाने विचार करणे थांबवावे का? पण कृष्णमूर्ती म्हणतात की, विचारांना थांबवू नका, तर त्याकडे केवळ एका साक्षिभावाने पाहा. यालाच ते ‘निर्विचार जाणीव’ किंवा ‘Choiceless Awareness’ म्हणतात.

काही टीकाकार म्हणतात की, हे तत्त्वज्ञान खूपच अवघड आहे, पण कृष्णमूर्तींचे उत्तर स्पष्ट आहे: सत्य हे सोपे किंवा अवघड नसते, ते फक्त असते. तुम्ही ते पाहू इच्छिता की नाही, इतकाच प्रश्न उरतो. [sigh]

तुम्ही जोपर्यंत तुमच्या स्वतःच्या मनाच्या खेळात अडकलेले आहात, तोपर्यंत तुम्हाला खरी शांतता कधीच मिळणार नाही. तुमच्या मनात काय चालले आहे आणि तुम्ही स्वतःला किती खोट्या ओळखींमध्ये अडकवून घेतले आहे, हे एकदा समजून घ्यायचे असेल, तर हे पुस्तक तुम्हाला पूर्णपणे बदलून टाकेल. ‘Azadi Ki Khoj’ हे केवळ एक पुस्तक नसून ती एक मानसिक क्रांती आहे. तुम्ही खरोखर मुक्त व्हायला तयार आहात का?