स्वप्न सारथी (ययाती – नाटक)

‘Yayati’ हे नाटक म्हणजे मानवी इच्छांच्या अतृप्त ज्वालामुखीचा असा उद्रेक आहे, ज्याने भारतीय साहित्याला नैतिकतेच्या एका नव्या उंचीवर नेऊन ठेवले आहे. गिरिश कर्नाड यांनी लिहिलेले हे नाटक केवळ महाभारतातील एक कथा नाही, तर ती स्वतःच्या स्वार्थासाठी दुसऱ्याच्या आयुष्याचा बळी देणाऱ्या मानवी प्रवृत्तीचे निर्भीड दर्शन आहे.

कथेच्या केंद्रस्थानी असलेला राजा ययाती, ज्याला शुक्रचार्यांनी अकाली वृद्धत्वाचा शाप दिला आहे. [short pause] राजवाड्याच्या त्या अंधाऱ्या दालनात, जिथे मशालींचा मंद प्रकाश भिंतींवर भयावह सावल्या नाचवत आहे, ययाती आपल्या मुलासमोर उभा आहे. त्याच्या अंगाला आता म्हातारपणाचा जर्जर वास येत आहे, त्वचा सुकलेल्या कागदासारखी झाली आहे. तो थरथरत्या हातांनी आपला मुलगा पूरूच्या तरुण देहाकडे पाहतोय.

“तुझे तारुण्य मला दे, पूरू,” ययातीची विनवणी नाही, तर तो एक अधिकार आहे. पूरू, जो स्वतःच्या पित्याच्या कल्याणासाठी स्वतःचे आयुष्य एका क्षणात त्यागण्यास तयार होतो, तो शांतपणे उत्तर देतो, “पिताश्री, जर माझ्या यौवनाने आपली तृष्णा भागत असेल, तर हे बलिदान माझे भाग्यच ठरेल.” तिथे एक विलक्षण शांतता पसरते. [medium pause]

कर्नाड यांची लेखणी येथे केवळ संवाद लिहीत नाही, तर ती पात्रांच्या मनातील संघर्षाला जिवंत करते. ययातीला हजार वर्षे भोगविलास करूनही जेव्हा कळते की, “इच्छा ही अग्नीसारखी आहे, जळण टाकल्याने ती विझत नाही, तर अधिकच भडकते,” तेव्हा त्याला स्वतःच्या कृत्याची लाज वाटते. [sigh] हेच या नाटकाचे सार आहे; जगातील सर्व सुखे मिळवूनही माणूस आतून रिकामाच राहतो, जोपर्यंत तो त्यागाचा मार्ग स्वीकारत नाही.

कर्नाड यांनी उपमांचा असा वापर केला आहे की, वाचकाला प्रत्येक पात्राची वेदना स्वतःची वाटते. “यौवन हे केवळ तारुण्याचे लक्षण नाही, ती एक संधी आहे, जी ययातीने स्वार्थासाठी विकली,” हे वाक्य या नाटकाचा गाभा आहे.

शेवटी, जेव्हा ययाती पूरूला त्याचे तारुण्य परत करतो, तेव्हा त्या क्षणात केवळ राजाचे म्हातारपण नाही, तर त्याचा अहंकारही नष्ट होतो. जर तुम्हाला मानवी स्वभावाच्या गडद छटा आणि त्यागाच्या उदात्ततेचा शोध घ्यायचा असेल, तर ‘Yayati’ वाचायलाच हवे. तुम्ही कधी विचार केला आहे का, की जर तुम्हाला अमर तारुण्य मिळाले, तर तुम्ही त्याचे काय कराल?