सौराष्ट्र नी रसधार

तप्त वाळूवर घोड्यांच्या टापांचा आवाज घुमतोय. तलवारीची मूठ घट्ट पकडलेला एक माणूस अन्यायाविरुद्ध पेटून उठला आहे. हे दृश्य म्हणजे केवळ एक कथा नाही, तर हा मातीचा आणि रक्ताचा आवाज आहे. हे पुस्तक म्हणजे “Saurashtra Ni Rasdhar”.

झव्हेरचंद मेघाणी यांनी कष्टपूर्वक गोळा केलेल्या या लोककथा म्हणजे सौराष्ट्राच्या संस्कृतीचा जणू जिवंत आरसाच आहे. या पुस्तकाचा गाभा एका वाक्यात सांगायचा तर: मानवी मूल्ये, शौर्य आणि अन्यायाविरुद्धचा लढा जिवंत ठेवणारी ही कथांची एक अनमोल गाथा आहे.

मेघाणी लिहितात, “ज्या मातीत शौर्य आणि नीतिमत्ता रुजलेली नसते, ती माती केवळ राख असते.” हे विधान आपल्याला जाणीव करून देते की, आपल्या पूर्वजांची मूल्ये आजही किती गरजेची आहेत. [short pause] हे पुस्तक केवळ गोष्टींचे संकलन नाही, तर ते एका संस्कृतीचा आत्मा वाचवण्याचा प्रयत्न आहे.

यातील मुख्य दावे म्हणजे:
पहिले, अन्यायाविरुद्धचा आवाज. मेघाणी अनेक अशा दरोडेखोरांच्या कथा सांगतात, जे श्रीमंतांची लूट करून गरिबांना मदत करायचे, कारण त्यांचा असा विश्वास होता की अन्यायी सत्तेविरुद्ध बंड करणे हेच खरे धर्म आहे.
दुसरे, प्रेमातील त्याग. अनेक प्रेमगाथांमध्ये व्यक्ती आपल्या सुखापेक्षा कुटुंबाच्या आणि समाजाच्या प्रतिष्ठेला अधिक महत्त्व देते.
तिसरे, बुद्धीचे चातुर्य. कठीण प्रसंगात केवळ तलवार नाही, तर प्रसंगावधान आणि बुद्धीचा वापर करून विजय कसा मिळवता येतो, हे या कथांतून सिद्ध होते.

काही समीक्षकांचे असे म्हणणे आहे की, यातील घटना अतिशयोक्तीपूर्ण आहेत. परंतु, मेघाणींचे उत्तर स्पष्ट आहे — या कथा सत्याच्या आधारे विणलेल्या आहेत, ज्यांनी लोकजीवनाला पिढ्यानपिढ्या प्रेरणा दिली आहे. [medium pause]

झव्हेरचंद मेघाणी हे स्वतः एक थोर लोकसाहित्यिक होते. ग्रामीण जीवनातील माणुसकी आणि तिथल्या संघर्षाला जगासमोर आणण्यासाठी त्यांनी आयुष्य वेचले. [sigh]