रत्नकुमार चरित्रे

विजय मिळवूनही पराभूत होणे आणि सर्वस्व गमावूनही देवाचा आशीर्वाद मिळवणे, हा विरोधाभास म्हणजे महाभारताचा आत्मा. कुमारव्यास कवीने रचलेल्या “Kumaravyasa Bharata” मध्ये युद्ध हे केवळ तलवारींचे नसते, तर ते मानवी अहंकाराचे आणि कर्माच्या गुंतागुंतीचे असते.

एका दृश्याची कल्पना करा. कुरुक्षेत्राचे रणमैदान शांत झाले आहे. रक्ताचा सडा पडलाय, हवेत घोड्यांच्या नशिबाचा आणि जळणाऱ्या मशालींचा उग्र दर्प दरवळतोय. भगवान श्रीकृष्ण रथाच्या लगाम धरून बसलेत. [short pause] अर्जुनाच्या डोळ्यांत पराभूत भावनांचा काहूर आहे. इथे कुमारव्यासांची लेखणी शिखरावर पोहोचते: “रणभूमीवर सांडलेले रक्त हे केवळ योद्ध्यांचे नाही, तर ते मानवाच्या अतृप्त इच्छेचे प्रतीक आहे.” ही ओळ वाचताना काळजात एक खोलवर खळबळ उडते.

त्यांच्या लेखणीत एक जादू आहे, जिला ‘भामिनी षटपदी’ म्हणतात. जणू काही शब्दांतून संगीत उमटतंय. कृष्णाचे ते शांत, पण भेदक व्यक्तिमत्त्व आणि अर्जुनाचा गोंधळलेला मनस्ताप—हे संवाद वाचताना आपण त्या रथावर बसल्यासारखे वाटतो. तिथे एक असा क्षण येतो जेव्हा कृष्ण अर्जुनाला विचारतात, “तू लढतोयस कोणासाठी? जितेलेल्या राज्यासाठी की स्वतःच्या अस्तित्वासाठी?” [medium pause] अर्जुनाचे मौन हे त्याच्या आंतरिक संघर्षाचे उत्तर असते.

“Kumaravyasa Bharata” हे केवळ एक महाकाव्य नाही, तर ते मानवी स्वभाव, सत्तेचा लोभ आणि त्यातून निर्माण होणारा विनाश यांचे कठोर आरसा आहे. कुमारव्यासांनी यात मानवी भावनांचे असे काही पदर उलगडले आहेत की, वाचताना आपण स्वतःलाच प्रश्न विचारायला लागतो. युद्धाच्या अंती जेव्हा राख उरते, तेव्हा हाती काय येते? केवळ पश्चात्ताप आणि आठवणींची राख. [sigh]

या ग्रंथाचे सौंदर्य त्याच्या भाषेच्या ओघात आणि मानवी वेदनेच्या गडद जाणीवेत आहे. जर तुम्हाला मानवी जीवनाचे मर्म जाणून घ्यायचे असेल, तर हे केवळ वाचायला हवे असे पुस्तक नाही, तर हे अनुभवण्याचे महाकाव्य आहे. शेवटच्या पानापर्यंत पोहोचताना, तुम्हाला कुरुक्षेत्रातील तो विजय खरोखर ‘विजय’ वाटतो का, हा प्रश्न तुम्हाला रात्रीची झोप उडवल्याशिवाय राहणार नाही. [long pause] तुम्हीही या प्रवासाचे साक्षीदार व्हा.